11 Sınıf Biyoloji Canlıların Bir Arada Yaşamı Komünite Yapısı ve Türler Arası Etkileşim v 2

Bu bölümde komünite (toplum) kavramını, ekolojik nişleri ve türler arası etkileşimleri sırasıyla ele alacağız. Komünite, belirli bir alanda bir arada yaşayan farklı türlerden oluşan popülasyonların toplamıdır. Komünite yapısı; tür çeşitliliği (tür zenginliği ve eş dağılım), türler arası etkileşimler, besin ağları ve besin piramitleri gibi öğelerin birbiriyle bağlantılı olmasıyla belirlenir. Ekolojik niş, bir türün yaşadığı çevrede fonksiyonel rolünü ve kaynak kullanımını tanımlar. “Temel niş” türün diğer türlerce etkilenmeden kullanabileceği tüm koşulları; “gerçekleşmiş niş” ise rakipler, yırtıcılar ve hastalıklar nedeniyle fiilen yaşadığı daraltılmış alanı ifade eder. Rekabetçi dışlama ilkesine göre aynı kaynaklar için aynı zaman ve mekânı paylaşan iki tür uzun vadede birlikte yaşayamaz; bu nedenle türler rekabetten kaçınmak için taktikler geliştirir (zaman dilimleri, mikro habitatlar, besin farklılaşması). Bu süreç, “kaynak paylaşımı” olarak bilinir ve tür çeşitliliğinin korunmasına katkıda bulunur. Türler arası etkileşimler çeşitlidir. Rekabet (–/–), yırtıcılık ve otçulluk (+/–), otçulluk (+/0), mutualizm (+/+), komensalizm (+/0) ve parazitlik (+/–) başlıca ilişki tipleridir. Mutualizmde iki tür birbirine yarar; misal olarak arılar ile çiçekli bitkiler arasındaki tozlaşma, likenlerde mantar-alg simbiyozu ve toprak kökenli bakterilerle baklagil kök yumruları arasındaki azot fiksasyonu sayılabilir. Komensalizmde bir tür yararlanırken diğer etkilenmez; epifit bitkilerin ağaç dallarında yaşaması buna örnektir. Parazitlerde parazit faydalanır, konak zarar görür; yırtıcılıkta ise yırtıcı faydalanır, av zarar görür. “Yönlendirilmiş mutualizm” örneği olarak mantı bıyığı ile büyük otoburların özel ilişkisi gösterilebilir. Çeşitlilik ve tür zenginliğini etkileyen faktörler arasında habitat heterojenliği, iklimin istikrarı, üretkenlik, bozulma (yangın, taşkın, tarımsal işgaller) ve “boş niş”lerin varlığı yer alır. Bozulma-çeşitlilik hipotezi, orta düzey bozulmanın geçici rekabeti azaltarak çeşitliliği artırabileceğini savunur. Ekolojik süksesyon, bir bölgede zamanla tür kompozisyonunun değişmesidir. Birincil süksesyon (örneğin çıplak kayalıkta liken ve alglerle başlayıp köklü çalılara uzanma) ile ikincil süksesyon (yangın sonrası ormanın yeniden kurulması) farklıdır. Erken dönem türleri genelde hızlı üreyecek r-stratejist, geç dönem türleri ise yavaş üreyecek K-stratejist özellikler taşır. Yönetimde “temel türler” ve “başat türler” kritik rol oynar. Başat türler biyokütleyi çoğaltırken baskın bir varlık sergiler (ör. kızılçam ormanlarında kızılçam). Temel türler ise nispeten az sayıda olmalarına rağmen komünite yapısını orantısız derecede etkiler (deniz samurlarının denizkestanesini kontrol ederek kelp ormanlarının korunması). Ayrıca, işgalci türler (ör. zebra midyesi, sünül), rekabet baskısı yaratarak yerel biyoçeşitliliği düşürebilir. Bu bölümü örneklerle pekiştirelim: Türk bozkırlarında çalı-ot dengesi, Ege kıyılarında posidonia deniz çayırlarının habitat işlevi, Karadeniz’in derin çamurlu tabanında denizanalarının baskınlığı ve su kuşları ile balık türleri arasında gözlenen yırtıcılık-etkileşim ağları.