11 Sınıf Tarih Kaybedilen Topraklar, Değişen Düşmanlar 18 Yüzyıl Başında Osmanlı'nın v 2

18. yüzyıl, Osmanlı’nın güç dengesini dış güçlere kaptırmaya başladığı, toprak kayıplarının kesintisizleştiği bir dönemdir. 1683’te II. Viyana bozgunu ile zaten gerilemeyi iyice ortaya koymuş olan imparatorluk, 1699 Karlowitz Antlaşması ile Macaristan ve Balkanlar’da ilk büyük geri çekilmesini yaşadı. Bu antlaşma, “sonsuz fetih” döneminin kapanıp “denge siyaseti” çağının başladığı işaret olarak okunmalıdır. Habsburg baskısının ilk yüzyılları yeni bir zirveye çıktı. 1718 Passarowitz Antlaşması’nda Avusturya’ya; Batı Macaristan’dan Banat’a, Bosna’nın kuzeybatısına ve Küçük Eflak’a kadar uzanan geniş bir hat kaybedildi. Öte yandan Avrupa Rusya’nın yükselişi ve Karadeniz’de hızlanan rekabet, Osmanlı’yı iki cephede geriltti. 1739 Belgrade Antlaşması, Viyana’ya karşı toparlanmayı sağlayan nadir kazanımlardan biri oldu: Sırbistan ve temelde Tuna boyu bir miktar geri alındı; fakat Azov Rusya’da kaldı. 1774’teki Küçük Kaynarca ise “bir dönemin eşik taşı”dır: Kırım’ın dış etkisi hızlandı, Akdeniz’de huzursuzluk yaratan Cezayir Sancakbeyi, “Osmanlı haraçlarını” Müslüman halktan toplarken korsanlık iddiaları Avrupa’da şikâyetler doğurdu ve sonunda uluslararası baskılarla korsanlığın azaltılması Antlaşma ile kabul edildi. Bu Antlaşma ile Kırım’ın fiilî özerkliği hız kazandı, 1783’te doğrudan Rusya’ya ilhakı ise Osmanlı’nın Kuzey Karadeniz’deki siyasi ağırlığını ciddi ölçüde azalttı. 1792 Yaş Antlaşması, 1787–1792 Osmanlı-Rusya Savaşı’nın sonunda Kırım’ın kaybını resmen teyit etti ve Osmanlı’ya Tuna boğazı kıyılarında sınır düzeltmeleri getirdi. Avusturya karşısında 1791 Sistova Antlaşması, Bosna-Hersek’te sınırlı ilerlemeyle birlikte Yergöğü gibi mevkileri kaybetmek anlamına geldi. Bu kayıpları sadece dış yenilgilerle açıklamak eksik kalır; iç dinamikler de belirleyiciydi. Taşra aristokrasisi (ayan) güçlendi, vergi sistemi finansal yük getirir hale geldi ve merkezî disiplin zayıfladı. Tımarlı sipahi düzeninin yerini alan eyalet valilerinin özel orduları (sekban), ücretli askerler ve yeniçeri ağalarının klikleri ordunun etkinliğini düşürdü. Reform ve ıslahat girişimleri sıklıkla parçalı kaldı; Lale Devri’nde (1718–1730) Fransa örnek alınarak “süvari” eğitiminde örnek taburlar kuruldu, fakat yaygınlaşmadı. Devlet kapasitesi “yeni dünya düzeni”ni yakalayamadığında, diplomatik rekabet de Osmanlı’yı geri itti. Sınırlar neden değişti sorusuna bir cümleyle cevap verir misin? Çünkü Avrupa’da prensip olarak “territorial compensation” (toprak telafisi) ve “balance of power” (güç dengelemesi) diplomasisinin yeni kuralları, Osmanlı’yı barış masalarında “kaybedenlerin büyük telafiler” aradığı bir zemine itti. Yani Osmanlı kaybettikçe kaybeden taraf, komşu güçlere telafi olarak yeni alanlar sundu ve bu döngü, onu her savaşta “kaybı kabullenip karşılığında başka yere telafi arama” durumuna soktu. Tüm bunlar, “düşmanların değişmesi” ile paralel yürüdü: Habsburg karşısında geri çekilme, Rusya ile artan çatışma ve İran’la (1722–1746 “Afşar Hanlığı” döneminde Nadir Şah atakları) Doğu cephesinde sınır kaymaları aynı anda yaşandı. Sonuç olarak, 18. yüzyıl başında Osmanlı, “merkezin zaafı + dış baskının artışı”nın birlikte işlediği bir ortamda hızla büyüyen bir “toprak kaybı çerçevesi”ne girdi. Bugün sınavda bu dönemi çalışırken, antlaşmaları kronolojik, temaları bağlamsal okuyun: Habsburg cephesi (Karlowitz, Passarowitz, Belgrade, Sistova), Rus cephesi (Azov serbestliği, Küçük Kaynarca, Kırım ilhakı, Yaş), İran cephesi (1722–1746 savaşları). Her birine eşlik eden askeri kapasite ve diplomatik strateji notlarıyla öğrenmek, sadece veri ezberlemek değil, “neden”leri öğrenmektir.