11 Sınıf Tarih Meşrutiyet ve Darbeler Osmanlı Siyasi Arenasında Güç Mücadeleleri şark v 2

Bu videoda 11. sınıf Tarih müfredatındaki “Meşrutiyet ve Darbeler” başlığı ile Osmanlı siyasi arenasında cereyan eden güç mücadelelerini inceliyoruz. 1876’da ilan edilen Birinci Meşrutiyet ile başlayan dönem, Abdulhamid II’nin muhafazakâr-otokratik yönetimine, 1908 İnkılâbı ile başlayan İkinci Meşrutiyet’in demokratikleşme denemelerine ve 1913 Darbesi’nin (Cemal ve Talat ağalarıyla) baskın dönemine evrilir. Bu süreçler, askeri ve sivil aktörler arasında çekişmeli bir güç mücadelesini doğurur: Meşrutiyet’in istikrarlı işlemesini isteyen liberaller, meşrutiyetin “kuvvetler birliği” ile güçlendirilmesini isteyen ordu bürokratları ve halkın temsiline yaslanan yeni siyasal oluşumlar arasında denge arayışları sürer. Birinci Meşrutiyet (1876-1878), Mithat Paşa’nın öncülüğünde kabul edilen Kanun-ı Esasi ile başlar. Anayasanın 113. maddesi (Kanun-ı Esasi’nin 113. maddesi) sultana olağanüstü yetkiler tanır; Meclis-ı Mebusan ile Meclis-ı Ayan’ın açılması güçler ayrılığını hayata geçirir fakat çok partili siyasi rekabet henüz gelişmemiştir. 1877-1878 Rus Savaşı’nın yenilgisi, savaşın getirdiği ekonomik kriz ve milliyetçi baskıların artmasıyla 1878’de Meclis’in tatil edilmesi ve 30 Mart Islahat Fermanı’nın yarattığı siyasi güvenlik bunalımı, meşrutiyet kurumlarının ilk denemesini kısa süreli yapar. Bu dönemde sultan, meşrutiyetle otokrasinin unsurlarını bir arada tutmaya çalışır; temsilî denge sağlanamaz ve muhalif seslerin bastırılması siyasal rekabeti daraltır. 1908’deki Jön Türk İnkılâbı ile Birinci Meşrutiyet’in mirası üzerinde yeniden başlayan İkinci Meşrutiyet (1908-1918), halkı ve seçimle gelen mebusları oyuna dayandırır. İttihad ve Terakki Cemiyeti, liberal ve ulusçu talepleri kısa süreliğine bir araya getirerek anayasal düzenin yeniden tesis edilmesini sağlar. Fakat kurumsal zayıflık, ekonomi, askeri reform ve dış savaşlar (Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı) arasındaki gerginlik, iktidarı sürekli zor durumda bırakır. 1913’te Enver ve Talat’ın desteğiyle Cemal’in liderliğindeki darbe, İttihad’ın devleti merkeziyetçi ve askeri çizgide yeniden inşa eder; bu dönemde İttihad ve Terakki’nin güçlenmesi, sivil-liberal güçlerin zayıflaması ve partiler arası demokratik rekabetin daralması gözlenir. Darbe sonrasında “hâkimiyet-i milliye” yaklaşımı ve savaşın baskısı ile seçimler sürer fakat iktidarın askerî çevrelerce belirlenmesi ve muhalif basına yönelik baskılar artar. 1918’de savaşın bitişi, işgaller ve Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra 1919’da İtilaf devletlerinin İstanbul’u işgal etmesi ve 1920’de saltanatın fiilen sona ermesi, meşrutiyetin krizini kesinleştirir. Osmanlı siyasi arenasındaki güç mücadeleleri, temsilî kurumlarla otokratik gelenekler, askerî zorunluluklar ve sivil irade arasında sürekli bir denge arayışı olarak okunmalıdır. Meşrutiyet dönemlerinin kısa ömürlü oluşu, kurumların olgunlaşmaması, savaşların yükü ve toplumsal farklılaşmaların yoğunluğuyla doğrudan ilişkilidir; darbeler ve siyasi dönüşümler, devletin sürdürülebilirliğini ve meşruiyetini merkeziyetçilik ile halk temsili arasında tartan dinamiklerle şekillenmiştir.