11 Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Absürd Tiyatrodan Epik Tiyatroya 1950 80 Arası Türk T v 2

Neden dünyanın bir ucunda bir oyuncu duvara yaslanıp “neden hep bugün?” diye içine kapanırken, başka bir sahne doğrudan izleyiciyi dünyayı değiştirmeye çağırır? Çünkü 1950-1980 arasında tiyatro iki farklı duygusal ve düşünsel yola ayrıldı: bir yanda absürd tiyatro, öte yanda epik tiyatro. Bu ayrımı nasıl seçeriz? Basit bir örnek: bir gün sıra gelmediği için kapıda bekleyen bir öğrenci gibi, sahnede bir kişi sürekli kapıyı deneyip başaramayınca “bu hayatım?” sorusunu sorgular mı? Absürd bize böyle sorar. Oysa bir işçi sahneye geçer, şarkısıyla işini ve koşullarını betimler, arada bize “niçin böyle?” diye sorar: Epik, böyle sorar ve cevaba da çağırır. Absürd tiyatro nedir? Çevrenize küçük bir deneme yapın: “Neden her gün aynı işi yaparız?” diye sorun; cevap yoktur çünkü cevap “şu an” için yoksuzlaşır. Absürd bu yokluğu sahneye taşır. Örnek: İki kişi bir masanın yanında çay içerler, ama çay bittiğinde tekrar doldurmaya çalışırlar; masada bardak yoktur; bardak “dışarıda” aranır, bulamazlar. Oyun biter. Bu tipte absürd, çürük bir mantıkla anlamsızlığı, tekdüze umutsuzluğu ve bireyin toplumun boğucu döngüsünde kaybolduğunu gösterir. Epik tiyatro nedir? Bir şarkının nakaratı gibi, oyunun ara sıra bize “dur, düşün!” demesini ister misiniz? Brecht’in epik tiyatrosu tam bu noktada gelir: oyuncu ara sıra oyunu bırakır, izleyiciye seslenir, şarkı söyler, yorum yapar. Olayların “nasıl” olduğunu göstermeyi, “neden” böyle oldu sorusunu da izleyiciye bırakmayı hedefler. Basit örnek: “Dışarı çıktığınızda neden otobüs dolu olur?” diye şarkı söylenirse, insanlar bir anda düşünmeye başlar. İşte bu, Verfremdungseffekt (yabancılaştırma) ile gerçekleşir: bize tanıdık bir görünür—ama bir an için onu tuhaf sayarız—ve bu tuhaflığı sorgularız. Şimdi, bizi sahnedeki iki dünyayı nasıl ayırır? İkisinin çözümü farklıdır. Absürd bir “niye var? niçin bitti?” yönü yokluğuyla oynarken, epik “niye böyle oldu, nasıl değiştirebiliriz?” sorularına doğrudan yönelir. Düşünsel olarak: absürd varoluşçu boşlukları ve bireyin kırılganlığını sergiler; epikse politik, toplumsal bir öğretim ve sorgulama çabasıdır. Türkiye’de bu akımların 1950-80 arası yansımaları nasıl oluştu? Bu dönem kentleşmenin hızlandığı, okuma oranının yükseldiği ve TR 1 radyo ile TRT’nin yaygınlaştığı bir ortamdı. Çevirmenler Beckett ve Ionesco’yu getirince, sahneler “sözün söz için” olduğu anlarla yüzleşti. Oysa toplumun ekonomik ve toplumsal problemleri sahnede ses bulunca, epik tiyatroya ilgi arttı. TRT’de oyunlar, halkevleri ve tiyatrolar Brecht etkisiyle “şarkı ve söylev” motiflerini sahneye taşıdı. Nasıl seçilir? Size en pratik bir ayırt yolu: sahnedeki jest—oyuncu bir kapıyı açarken bakış açınızı nasıl değiştiriyor? Absürdde jest çürüktür, kapı açılmaz; epikte jest bir “söylenmiş örnek”tir, bir işçinin davranışı size bir sınıfın sorununu hatırlatır. Epik, “şarkı + söylev + yorum + oyun” dörtlüsünü bir araya getirir; absürd, “sözlerin boşa tekrarlanması + döngü + çözümsüzlük” dörtlüsüyle çalışır. Dil ve jest, sahnede nasıl değişir? Absürd dili parçalı, cümleler kısadır; bir cümle bir öncekinin içini boşaltır. Örnek: “—Dışarıda yağmur mu? —Yağmur nerede? —Sözde var.” Epikte dil berraktır, ritmik bir şarkıya dönüşür: “Otobüs kaçta kalkıyor? Söylüyoruz, işte zaman.” Düşünelim: bir sınıfta “niye sıra olmuyor?” diyen öğrencinin sesi absürde benzer; bir sınıfta “niye sıra var?” diye açık bir tartışma başlatan sınıf başkanının sesi epike benzer. Görseller ve müzik nasıl kullanılır? Absürdde müzik minimal, jest ironik; ışık sahnenin boşluğunu gösterir; dekor basittir. Epikte şarkı ve müzik, dünyayı sahnenin dışına taşır; oyuncu ara sıra oyunu durdurup müziğe girer ve “dünyayı değiştirmek için bugün ne yapabilirsiniz?” sorusunu izleyiciye yöneltir. Peki sınavda neye odaklanmalısınız? Önce “amaç” farkını bilin: absürd “anlamsızlık, döngü, bireyin izolasyonu”; epik “sorgulama, toplumsal eleştiri, değişim çağrısı”. Sonra “teknik” farkını aklınızda bir cümleyle kaydedin: “Absürd parça-parça söz, epik ritmik şarkı ve şarkılı yorum.” Son olarak “jest ve dil” ayrımı: absürd çürük jestler, tekrar eden sözler; epik bir davranışı gösterip onu tekrardan izleyiciye sorma. Kısa bir benzetmeyle bitireyim: absürd, gece yarısı sokakta bir lambanın altında bekleyen insanın gölgesi gibidir; uzun ve uzun—ama yol göstermez. Epik ise, işçilerin birlikte söylediği bir marş gibidir; ritmi taşır, sizi toplu bir düşünmeye çağırır.