11 Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Cümlenin Kalbi Yüklem ve Özne Bulma Teknikleri şarkıs v 2

Merhaba arkadaşlar! Bugün cümlenin kalbi olan yüklemi ve kim/neyi yaptı sorularının cevabını bulmanın yolunu, şarkıyla kolay öğreneceğiz. Türkçe’de cümlenin ana omurgası iki öğedir: özne ve yüklem. Kim yaptı sorusunun cevabı öznedir; ne oldu, ne yaptı sorusunun cevabı ise yüklemin alanına girer. Yüklem, cümlede fiil kökünden türeyen fiil, fiilimsi, isim soylu ya da bazen eşdeğerli bir ifadeyle gelir ve çekimlenir; şimdiki zaman, geniş zaman, geçmiş zaman, gereklilik, şart gibi çekimler alır. Nesne, yüklemin nitelediği kişi veya nesnedir (ne? kimi? neyi?); yargıyla ilgili bilgiyi tamamlar. İlgi (zemin) ve yer tamlayıcıları ise kim, nerede, nasıl, ne zaman, niçin sorularına karşılık gelir ve özneye ayrı değildir. Yüklemi bulmanın pratik yöntemi şudur: Cümlede kim ne yaptı, kim ne oldu, hangi iş/süreç gerçekleşti gibi soruları sorun; yanıt, yüklemin çekimli biçimidir. Mesela “Öğrenciler derse geç geldi.” cümlesinde yüklem “geldi” (geçmiş zaman 3. tekil kişi). Özneyi bulmak için kim/ne sorusunu kuralım: “Kim geldi?” → Öğrenciler. İki öğeli cümlede özne genellikle yüklemden ayrı ya da çekim eşleşmesi (geldi → onlar) bize doğru ipucu verir. Yargıyla birlikte bilgi tamamlayan nesneyi ayırt etmek için “ne yaptı?” ve “neyi yapıyor/yaptı?” ayrımını yapın. “Otomobil satın aldık.” → Yüklem “aldık”, özne “biz”, nesne “otomobili”. “Mektubu postaya verdik.” → Nesne “mektubu”; ver- (yüklem), -dık (1. çoğul). Yüklem çeşitleri: basit yüklem (“Oku.”), birleşik yüklem (“gitmiş olmak”; “gitmeyi planlamak”), fiilimsi yüklem (“Koşarak geldi.” → “Koşarak” ek eylem; özne yine “o/kişi”), isim soylu yüklem (“İyi bir öğrencidir.”), eşdeğer yüklem (“Kardeşim arkadaşım Gibi.”), yardımcı fiilli yüklem (“Gelmişti.”; “Olmuş olabilir.”), edilgen yüklem (“Dosya düzenlendi.”; özne edilgen işin gerçekleştiği öğe değil, işin konusu; gerçek faili genelde bildirilmez), dönüşlü yüklem (“Kendimi tanıttım.”; özne “kendim”), geçişsiz yüklem (“Gitti.”), kip ve zamanla belirtilen yüklem (“Geliyordu.”; “Gelecek.”). Yan cümleciklerde yüklemin yeri bağlaç öncesi veya sonrasında farklı olabilir; yüklem bağımsız tümceyi tamamlar ve birincil öğedir. Bazı yüklemler, yargıyı doğrudan ifade etmeyip kimlik, sıfat vb. görevle gelir: “O bir öğretmen.” “Bu sorular çok zor.” “Sabahleyin çok yorgunum.” Özneyi bulurken yüklemdeki kişi ekine dikkat edin: -dı/-di, -lar/-ler, -ım/-in vb. sizlere ipucu verir. Yaygın hata: yüklemi fiil köküyle, çekimli biçimiyle karıştırmak (gel- değil, geldi gelmeye karşılık gelen yüklemdir); zarf ya da sıfatı yüklem zannetmek (“Çok hızlı koştu.” → “koştu” yüklem, “hızlı” sıfat değil zarf). Şarkı içinde “kim”, “neyi” gibi ipuçlarını tekrarlayarak zihinsel şemayı güçlendirelim; bu sayede yüklem ve özne, okuma akışında netleşir.