11 Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Dilin Doğru Kullanımı Büyük Harfler ve Sayıların Yazı v 2

Büyük harfler ve sayıların yazımı, dilin doğru kullanımında hem sınavda hem günlük hayatta en çok hata yapılan başlıklardan biridir. Bu ders, 11. sınıf “Dilin Doğru Kullanımı” ünitesi kapsamında TDK (Türk Dil Kurumu) Yazım Kılavuzu’na dayalı kuralları net ve uygulamalı olarak ele alır. Amacımız; büyük harflerin hangi durumlarda kullanılacağını, yazılmayacağını ve sayıların rakamla mı harfle mi yazılacağını bir öğretmen-öğrenci diyalogu akışında, örneklerle pekiştirmektir. İlk olarak büyük harflerin temel kullanım kurallarından başlayalım. Özel adların (kişi, soyadı, takma ad, mahlas) ilk harfleri büyük yazılır: Atatürk, Fatma Yılmaz, Mimar Sinan, Nasrettin Hoca. Yer, ülke, bölge, akarsu, dağ, deniz gibi coğrafi adlar da özel addır: Anadolu, Ege Denizi, Nil, Ankara, Çanakkale. Kurum, kuruluş, kurul, parti, gazete, dergi, okul, tiyatro gibi kurumsal ve kültürel adlar da büyük harfle başlar: Türk Dili ve Edebiyatı Kulübü, Türkçe Okuma Kulübü, YÖK, TRT, İstanbul Şehir Tiyatroları. Bayramlar, anma günleri ve özel tarihler de büyük harfle yazılır: 23 Nisan, 15 Temmuz, Çanakkale Zaferi, Öğretmenler Günü, Kurban Bayramı. Bunun yanında, bilim dalları, ders ve konu adları normal ad olarak küçük harfle yazılır: matematik, fizik, dil bilgisi, toplama işlemi. Bunlara gelen sıfatlar da küçük harfle yazılır: “Türk dili ve edebiyatı dersi.” Gezegenler, Ay ve Güneş özel ad kabul edilerek büyük harfle yazılır: Dünya, Mars, Ay, Güneş; buna karşılık gök bilimsel bağlamda küçük gök cisimleri (yer, yerçekimi vb.) küçük harfle yazılır. Sayıların yazımına gelelim. Dört ve dörtten az basamaklı sayılar harfle yazılır, dörtten fazla basamaklı sayılar ise genellikle rakamla yazılır: “yüz,” “bin,” “milyon,” “23 456.” Saat dilimleri “14.00–16.30” gibi, parasal miktarlar “5 TL,” “10 $” gibi kısaltmalar eşliğinde rakamla yazılır. Yüzdeler (ör. %20), ölçü ve standartlarla kullanılan semboller (ör. 5 km, 100 m, 1 atm) da rakamla yazılır. Tarih yazımında ulusal bağlamda gün–ay–yıl sırası esastır ve büyük harf kuralı gün–ay yazımlarıyla ilgilidir: “10 Kasım 1938” gibi; burada sayının büyük harflerle yazılması gereksizdir, örneklerde geçen “YİRMİNCİ” büyük harfleri doğru bir yazım değildir; doğru: “Yirminci.” Yıl adlandırmalarında Türkçe ifade tercih edilir: “yirmi yıl sonra,” “on beşinci yıl.” Özel durumlarda Roma rakamları sınırlı bağlamda kullanılabilse de yaygın yazım Türkçe’dir. Sayılar üzerine getirilen ekler, Türkçede büyük ölçüde birleşik yazılır ve kaynaşır: “beşinci, otuzuncu, on dokuzuncu, yüzde otuz, 50’den, 70’e, 2 nci, 5’i.” “Bu sınıftaki öğrencilerin %50’si” doğru iken, “%50’in” yanlıştır. Sayıların bitişi tek veya birden çok heceli olsa bile ekler büyük harflerle büyük yazılmaz; özel ad olmadıkça büyük harf kullanılmaz. Ölçü birimleri ve kısaltmalar ayrı yazılmaz; “5 TL” veya “5 ₺” yazımı tercih edilir. Sayılarla başlayan cümle ve satır başlarında ya yazı ile başlanır (“Beş yıl sonra…”) ya da noktalama ile önlenir (“500. günde…”). Rakamlarla aritmetik işlem yazılırken (5+7=12, %15 artış) TDK kılavuzundaki işaret ve ayraç kullanımına uyarak okunaklı bir biçim verilmelidir. Unutmamalıyız ki, özel ad sayılabilen yazılar (eser adları, dergi başlıkları vb.) büyük harfle başlar: “Kitabın Adı,” “Sahne Sanatları Buluşması.” Ancak “birinci sınıf” gibi derece anlamı taşıyan ifadeler özel ad sayılmaz ve küçük harfle yazılır: “9. sınıf öğrencisi,” “birey kalkınması.” Kısaltmaların (UN, NATO vb.) ardına gelen ekler kısaltmanın sonuna kaynaşır: Nato’ya, TRT’de. Son olarak uyarı niteliğinde tipik hataları vurgulayalım: “İlçe” yazımı özel addır ve büyük harfle başlar; yer adlarında yerleşim bölgesi, yön türevleri (ör. “Anadolu Yakası”) özel ad kabul edilir; “23 Nisan” bayram adı olup büyük harfle yazılmalı; sayılar ve biten hece (ör. “50’nin”) kesme işaretiyle ayrılmaz. Dörtten az basamaklı sayıları harfle, daha fazla basamaklı olanları rakamla yazmak; ekin kaynaşmasını unutmamak; bayramlar, yer adları ve kurumsal adlarda büyük harf tutarlılığına özen göstermek; tarih ve yıl yazımında Türkçe ifadeleri tercih etmek, doğru ve akıcı bir dil kullanımı için temel ipuçlarıdır.