11 Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Kısaltmalar ve Birleşik Kelimeler Yazımda Dikkat Edil v 2

11. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda kısaltmalar ve birleşik kelimeler, hem yazım kurallarını hem de doğru kullanımı öğrenmemiz için kilit bir konudur. Bu dersimizde öğretmen-arkadaş bir yaklaşımla, kısaltma türlerini, yazım ilkelerini ve birleşik kelimelerin oluşumunu adım adım ele alacağız. Önce kısaltmaları inceleyelim. Türkçe kısaltmalar üç ana grupta toplanır: - Kısaltılmış sözcük türleri (ör. Dr. “doktor”, Prof. “profesör”, Alm. “Almanca”, Hz. “Hz. Muhammed”), - Sözcük başları (bkz. “bakınız”, örn. “örneğin”), - Baş harflerle oluşturulan kısaltmalar (TÜBİTAK, TBMM, vb.). Genel kural, unvan ve uyruğu niteleyen kısaltmalarda (Dr., Prof., Alm., İng.) nokta konur; baş harflerle kurulan kısaltmalarda nokta ve boşluk kullanılmaz (TÜBİTAK, TDK, TBMM, vb.). Ulus adları kısaltmasında nokta vardır (ABD, İtalya). Kısaltma, öncesi sözcüğün bir özelliği ise aralarına da (ör. A kılograma, B sınıfına, 2023 modele) nokta ve boşluk koyulmaz; ancak sözcüğün ayrı bir gövdesi ise birleşik şeklinde (A kilograma, B sınıfına) yazılabilir. Kısaltmaların büyük/küçük harf kullanımına özellikle dikkat edelim: unvan ve uyruğu niteleyen kısaltmalar büyük harfle yazılırken (Dr., Prof., Alm., İng.), kurum adlarının baş harf kısaltmaları büyük harfle yazılır (TDK, TÜBİTAK), çoğu birim kısaltması ise küçük harfle gösterilir (kg, m, g). Sayılı birimlerin doğru kullanımı da önemlidir. Sayılar ile tek başına kullanılan kısaltmalar da (kg, m, g, l, cm, s, dk, gün, yıl vb.) büyük harfle yazılmaz; birimi ifade ederken nokta konmaz ve çoğul “-lar/-ler” eklenmez. Ölçü birimlerinde sayı ile birim arasında boşluk olur (8 m, 150 g, 10 kg). Yüzde ve binde ifadeleri yazıyla verildiğinde yüzde/binde kelimeleri ayrı yazılır (yüzde yirmi, binde üç); kısaltmayla verildiğinde sadece rakam ve yüzde/binde işareti kullanılır (%20, ‰3). Çok kelimeli kurum-kuruluş kısaltmalarında tek noktalı stil, Türk Dil Kurumu’nun kılavuzuna uygun bir yaklaşım olarak görünse de güncel standartlar tek noktalı yazımdan ötürü (TBMM gibi) büyük harfle ve noktasız öneri gözlenmektedir. Bu nedenle tekleştirilmiş baş harf kısaltmalarında nokta koyulmaması, kelimeler arasında boşluk bırakılmaması, tüm harflerinin büyük olması ve tırnak içinde ilk sürümün verilmesi güvenilir bir yoldur. Kısaltmaların nasıl büyütüleceği de sık karşılaştığımız bir konudur. Çoğul eki “-lar/-ler” apostrofla öncesi kısaltma kelimesine bağlanır: Dr.’lar “doktorlar”, Prof.’ler “profesörler”, Alm.’ler “Almanca bilenler”. Bu form çoğu sınav ve kılavuzda yerleşmiş bir kullanımdır. Kişi adlarının kısaltmalarla kullanımında Hz. gibi saygı unvanlarının büyük yazıldığını, Hz. Muhammed veya Hz. M. yazımlarının kullanılabileceğini anımsayalım. Şimdi birleşik kelimelere geçelim. Türkçe’de birleşik kelimeler genelde bitişik yazılır. Üç ana tip vardır: anlamca kaynaşmış olanlar (denizanası, kalemtraş), anlamca özel hale gelmişler (kargabeyni) ve kaynaşmışlık derecesi yüksek olanlar (düşünü). Özel adlar (kişi, yer, kurum adları) ve bitmiş fiil şekilleriyle oluşan birleşiklerde de kaynaşmış yazım tercih edilir: Mehmet Akif Ersoy, Çanakkale’nin, Ayşe’nin. Ancak sayılarla oluşan birleşiklerin bazılarında ayrı yazım önerisi (ör. 8 Mart Çalışanlar Günü) ve bazen de bitişik yazım (ör. 2023-2024 eğitim-öğretim yılı) görülebilir. Bu noktada güncel kılavuz ve yerleşik örnek dikkate alınmalı; tutarlılık için bir kural seçip aynı metinde o kuralı sürdürmek önemlidir. Birleşik kelimelerde ses değişimleri ve biçimlenmeler de olur: bazen eklerin kayması (benden: benim’den), bazen kaynaşma düzeyi yüksek biçimler (çoktanrıcılık > putçuluğu gibi yaklaşımlar). Önemli olan metin içinde tutarlı kural ve açıklayıcı örnekler üzerinden doğru yazımı pekiştirmektir. Son olarak, kısaltmalar ve birleşik kelimelerle ilgili sık yapılan yazım hatalarını kısaca hatırlayalım: noktalama (Dr., Prof., Alm. fakat TDK, TÜBİTAK noktasız), büyük-küçük harf (kg, m, g noktasız ve küçük; TÜBİTAK büyük), sayı-birim ilişkisi (boşluk kullanımı ve yüzde/binde ayrı yazım), sayısal büyütme ( Dr.’lar gibi apostroflu çoğul). Bu kuralları uyguladığınızda, metinleriniz hem sınavlarda hem de resmi yazışmalarda doğru ve anlaşılır olur.