12 Sınıf Felsefe Edmund Husserl ve özlere dönme paranteze alma yöntemi şarkısı v 2

Bugünkü dersimizde, modern felsefenin özellikle 20. yüzyıl başlarındaki dönüşümünü belirleyen bir akım olan fenomenolojinin kurucusu Edmund Husserl’in yaklaşımını inceleyeceğiz; burada odak noktamız, doğrudan yaşantılarımızdan bilgiye ulaşmanın nasıl mümkün olacağı, “öz”lerin (essentia) nasıl ve neden “gerçekliğin” gürültüsünden ayrıştırılacağı ve bu temizlik için uyguladığımız paranteze alma (epoche) yönteminin nasıl çalışacağı olacak. Husserl, Batı epistemolojisinde uzun süre egemen olan natüralizm ve psikolojizm (yani bilgiyi tamamen doğa bilimleri veya zihinsel ölçümlerle açıklama çabası) eleştirisiyle, bilginin sağlam temellerini “saf deneyimler”e dayandırmak istemiştir; çünkü dış dünyanın, dilin ve geleneklerin getirdiği ön kabul ve yargılar, konu ve yöntem bütünlüğünü bozarak sonuçta bizi yanlış “öz” ve “doğru” tanımlarına sürükleyebilir. Bu noktada Husserl, bilginin merkezine “ne” sorusunu (Was-frage) yerleştirir: Nesnelerin hangi özleri, hangi anlam yapıları ve hangi gerekleri (noesis-noema ilişkisinde, niyetin yöneldiği içerik) söz konusudur; o hâlde özlere dönüş (Reine Phänomenologie), bir kurumsal inşa değil, her bireyin aynı ilkelerle gerçekleştirebileceği bir disiplinli bakış, bir yönelim değişimidir. Paranteze alma (epoche) tam da bu yönelim değişimini kurumsallaştıran yöntemdir; öyle ki nesnelerin varlığıyla ilgili dogmatik iddialar “askıya alınır,” buna karşın nesnelerin bize nasıl görünür olduğu (Gegenstandsbezug) ve hangi anlamı taşıdığı keskin bir analitik dikkatle incelenir. Mesela sınıfta bir kalem gördüğümüzde, “Bu nesnenin fiziksel, kimyasal veya işlevsel yönleri nelerdir?” sorularını aradan çekip, “Bu görüntü bana ‘kalem’ olarak nasıl veriliyor? Hangi tip sezgisel veriler, hangi tip anlam ilişkileri bu deneyimi organize ediyor?” sorusuna odaklanırız. Husserl’in anlatımıyla bu, bir kavramsal küçültme değil, bir yöntemsel genişletme olarak anlaşılmalıdır: öznenin niyetsel eylemi (noesis) ile bu niyetin hedeflediği anlamın birlikte yapı ve bağlam içinde ele alınması, hem fenomen hem de bilgi açısından berraklığı artırır. Ayrıca, sezgisel dolulukta (intuitio) “görülen” ile “anlaşılan”ın denk düştüğü anlar, bir özü (wahrgenommene Essenz) bize sunar; ancak yine de özün, deneyimden çıkarılan bir tür genelleme olmaktan ziyade, deneyimin anlam kazanma koşulu olduğu unutulmamalıdır. Bu yöntemin pratik etkileri nelerdir? Öncelikle, doğa bilimlerinin verilerine saygı duymakla birlikte, bu verileri doğrudan felsefeye taşımak yerine, “bilimsel nesneler”in bize nasıl görünür olduğunu ve bu görünümün hangi anlam katmanlarını içerdiğini incelemeyi tercih ederiz; böylece bilimin dilinin dışarıdan dayattığı şemalara körü körüne bağlanmak yerine, bilimsel bilginin nasıl kurulduğunu daha iyi anlarız. İkinci olarak, yaşadığımız somut deneyimlerden (örneğin estetik sezgi, ahlaki yargı, dilsel anlamlar) “öz” yargılarına yükselmenin bir “aşağı doğru” inşaya yol açtığı yönünde bir önyargıyı kırarız; çünkü özlerimiz, somut örneklerden sonradan soyutlanmış kalıplar değil, tersine somut deneyimin anlam veren koşulları olarak düşünülür. Üçüncü olarak, paranteze alma ile sıklıkla karıştırılan şüphecilikten ayrışırız: Husserl doğrudan yok sayma (inkâr) yapmaz, yalnızca dogmatik olarak kabul edilmiş şeyleri yöntemle ilgili bir süreçte erteler, böylece “doğrulama” ve “açıklama” adımları yeniden düzenlenir; dolayısıyla fenomenoloji, bir felsefeyi yıkmak için değil, bir bilgi ve değer dünyasını daha derinden kurmak için bir temizlik hareketidir. Sınavlarda ve ödevlerde en çok karıştırılan noktaları da not alalım: “Özlere dönüş” eski bir metafizikle aynı değildir; Husserl, varoluş ile öz arasındaki ayrımı, içerik (noema) ve yönelim (noesis) üzerinden kurar; bu nedenle bir nesnenin “özü” deneyimden önce verilen bir form değil, deneyimin anlam koşulu olarak anlaşılmalıdır. Aynı şekilde, “paranteze alma” dış dünyanın gerçekliğini inkâr etmez; inkâr, psikolojik bir karar olup yöntemsel ertelemeden farklıdır; o halde sınavlarda “Husserl dünyayı yok sayar” ifadesi, yanlış bir sadeleştirmedir. Son olarak, bu yöntemin güçlü yanı, tekil bir deneyimin bize genel ve zorunlu bir çözüm sunması değil; tekil deneyimlerin, anlamın nasıl kurulduğunu gösterdiği için bir tipolojiye yükseltilmesi olmasıdır: Dolayısıyla “epoche” bir kapanış değil, bilgi ve değer inşasının başlangıç adımıdır.