12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Montaigne ve deneme türünün kişisel düşünceleri ifade

Montaigne ve deneme türü, 12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda kişisel düşüncelerin en serbest haliyle dile getirildiği yazı biçimidir. “Deneme” sözcüğü Fransızca “essayer” (denemek) fiilinden gelir; bu isim, ilk kez 16. yüzyılda yaşayan Michel de Montaigne tarafından ünlü “Denemeler” adlı eserinde (Essais) benimsenmiştir. Montaigne, “kişisel deneyimi” merkeze alan bir yazı yöntemi önerir: “Kendimi, başka hiçbir şeye benzetmeden, özellikle kendim olarak tanımaya yazgılıyorum” anlayışıyla kendi iç dünyasını, inançlarını ve değer yargılarını yargısız, ama dürüstçe merceğe alır. Deneme, makale ve fıkra gibi türlerden farklı olarak akademik bir kuramsal çerçeveye bağlı kalmaz; kanıtın gösterişli tevdi yerine düşünsel bir merakla ilerler. Yazar, alıntılar, küçük öyküler, gözlemler ve ironi gibi araçlarla kanıtı destekleyebilir; fakat hedef, nesnel bir doğruluğu sunmak değil, düşünmenin yolunu görünür kılmaktır. Bu nedenle deneme, esnek bir yapıya sahiptir: Giriş bir tez kurarken sadece bir çağrıdır; gelişmede farklı bakışlar, deneyimler, bir başkasının sözü veya bir görüntü üzerinden içe dönük bir tartışma yürütülebilir; sonuç ise çoğunlukla açık uçludur. Montaigne’in temaları geniş ve insancadır: Savaş ve barışın çelişkileri, ölüm ve yalnızlık, erdem ve rahatça duygusal rahatlatma; “Biliyorum ki hiçbir şey bilmiyorum” (Quoi scais-je?) türündeki özeleşkisel itiraflarıyla insan bilginin sınırlarına da parmak basar. İnançlarını açıkça savunmayıp çoğu kez şüpheyi ve merakı merkeze alır; ironi, kısa benzetmeler ve kişisel anekdotlar, okurun düşünme yolculuğuna eşlik eder. Bu yaklaşım, Türk edebiyatına da uzun bir etki bırakmış; 20. yüzyıldan itibaren deneme türüyle kişisel düşünce ve toplumsal sorumluluğu birlikte taşıyan bir kültür gelişmiştir. Sınavlarda ve yazılı ödevlerde deneme, “kısa ve serbest yazı” imgesiyle geçer; ancak doğru bir deneme bir şeyi bitirir: Bir bakış açısını zenginleştirir. Kanıta dayalı makale gibi sıkı bağlar yoktur; yine de düşünsel sorumluluk vardır. Okurla konuşur, savları sorgulama cesareti sunar, tek bir yanıttan çok birlikte düşünmenin imkanını arar. Montaigne’in mirası budur: Düşünmeyi bir yaşama biçimi olarak görüp kişisel deneyimi, ortak insanlığın yol arkadaşlığına dönüştürmek.