4 Sınıf Fen Bilimleri Isı verince yoğunlaşır şarkısı v 2

Merhaba çocuklar! Bugün ısının cisimler üzerindeki etkisini, yani ısıyı verince ne olduğunu birlikte öğreneceğiz. Isı verince ne olur? Çok büyük bir kalabalıkta arkadaşlarımız birbirini itiyor; birbirinden biraz uzaklaşıyorlar ya? Isı, maddeleri oluşturan tanecikleri daha hızlı hareket ettirir. Hızlı hareket eden tanecikler daha fazla yer kaplar; bu yüzden madde genişler, büyür. Soğuduğunda ise tanecikler yavaşlar, sıklaşır ve madde büzülür, küçülür. İşte ısı verince genellikle genleşme, ısı alınca büzülme gerçekleşir. Örneklere bakalım. Bir balonu güneşli bir yerde bırakırsanız hava ısınır, hava genişler ve balon şişer. Ya da tenceredeki su ısındıkça buhar üretir ve suyun yüzeyinden kaçar. Pencerelerde bazen “ter” damlacıkları görürüz; cam soğuk, hava ılıktır. Buhar camda soğur ve yoğunlaşır, damlacık oluşur. Isı, katı maddelerde de etkisini gösterir. Metal bir kaşık sıcak çorbada daha uzun görünür; sıcaklıkla metaller genişler. Üstten baktığınızda da daha uzun görünür çünkü ışık suyu geçerken bükülür. Buzdolabından çıkan şişe soğuk olduğu için su buharı soğuk yüzeye çarpar ve yoğunlaşır. Bu, bir tür faz değişimidir: gaz sıvıya dönüşür. Peki her şey ısıyı alınca genişler mi? Çoğu şey evet! Ama su bunun istisnalarından biridir. Su 0°C’ye yaklaşırken, 4°C’ye kadar soğurken yoğunluğu artar, sonra donmaya başladığında genişler. Bu yüzden buz, suyun üzerinde yüzer. Buzun genişlemesi, bardaklarımızda çatlak oluşmasına neden olabilir. Bu özellik doğada çok önemlidir: kışın göllerde donan üst tabaka hava ile temas eder, altta canlılar yaşamaya devam eder. Günlük hayatımızda daha neler gözlemleyebiliriz? Güneş altında kalan bisiklet tekerleği daha çok şişer. Sıcak havada yol kenarlarındaki demir çubuklar biraz uzar, bu yüzden köprülerde genleşme derzleri (boşluklar) bırakılır. Tren raylarında da aralıklar vardır; ısı artınca raylar uzamasın diye. Evinizdeki termoslar içeride iki kap var: sıcak içeceği korumak için ısının iletilmesini yavaşlatır. Ancak termos kapağını sıkmak zordur; içeride sıcak hava basınç yapmıştır. Basit bir deney yapalım. İnce bir balona bir miktar hava koyup ağzını bağlayın. Sıcak suya daldırdığınızda balon şişer, soğuk suya daldırdığınızda büzülür. Bu deneyle havanın ısıyla genişlediğini görebilirsiniz. Bir başka deney: Plastik bir şişeyi sıcak suya koyduğunuzda içerideki hava genişler, hafifçe kabarma görürsünüz. Şişeyi soğuk suya koyduğunuzda ise büzülür. Bir bardak sıcak çayın bardakta yoğunlaşan buharı da gözünüzle görebilirsiniz. Şimdi bazı yanlış anlamaları düzeltelim. “Isı alınca her şey küçülür” evet, çoğu için doğru. Ama “su her zaman buz haline geçince büyür” demeyelim; su 4°C’ye kadar sıkışır, sonra donarken genişler. “Sadece metaller genişler” de yanlış; hava, su buharı, plastik gibi birçok madde genişler. “Sıcak havada balon uçuyor” doğru; çünkü ısınan hava hafifler, yoğunluğu azalır. Bu yüzden balon havalanır. Özetle: Isı verince tanecikler hızlanır ve yer kaplamaları artar. Bu yüzden maddeler genleşir. Soğuduğunda tanecikler yavaşlar, maddeler büzülür. Hava ve buhar örneklerinde balonlarımız, termoslarımız ve pencere damlacıklarımız bu olayın kanıtıdır. Su istisna: 0°C’ye yaklaşırken 4°C’ye kadar sıkışır, donarken genişler. Günlük yaşamda köprülerdeki derzler, tren rayları, termoslar, buzdolabındaki şişelerdeki yoğunlaşma ve sıcak havada şişen tekerlekler gibi birçok yerde bu etkiyi görürüz. Siz de gözlem yapın: Sıcaklıkla ne büyür, ne küçülür? Sorunuz olursa yorumlarda sorun, derse devam edelim!