5 Sınıf Fen Bilimleri Ay’ın Evreleri ve Dolanma Hareketi şarkısı v 2

Merhaba 5. sınıf Fen Bilimleri arkadaşlarım! Bugün Dünya’mızın tek doğal uydusu olan Ay’ın evrelerini ve dolanma hareketini birlikte keşfedeceğiz. Ay’ı akşam gökyüzünde gördüğünüzde şekli her gece biraz değişiyor değil mi? Bazen sadece ince bir eğri, bazen yarım daire, bazen de tüm bir “altın para” gibi görünüyor. Bu değişimler tesadüf değil; Güneş, Dünya ve Ay arasındaki geometrik dizilişle ilgili. Ay’ın evrelerine ne sebep olur? Ay, kendi ışığını üretmez; Güneş’in ışığını yansır. Ayrıca Ay Dünya’nın etrafında dönerken (revolüsyon, dolanma), o da kendi ekseni çevresinde döner (rotasyon). Dikkat: Bu iki hareket aynı süreyi alır; yaklaşık 27,3 gün. Bu yüzden Ay’ın hep aynı yüzü Dünya’ya dönüktür. Bu durumun adı “eşzamanlı dönüş” ya da “tidal kilitlenme”. Evreler nasıl oluşur? Bu, Güneş-Ay-Dünya üçlüsünün geometrisine bağlıdır: - Yeni Ay: Güneş ve Ay aynı doğrultudadır; Ay Dünya’ya tamamen karanlık yüzünü gösterir. - İlk Dördün: Yeni Ay’dan yaklaşık 7,4 gün sonra; sağ yarım aydan bize ne kadar görünüyorsa o kadarı görüyoruz. - Dolunay: Yaklaşık 14,8 gün sonra; Ay Dünya’nın karşısında, Güneş ışığıyla büyük kısmı aydınlanır. - Son Dördün: Yaklaşık 22,1 gün sonra; bu kez sol yarım aydan ne kadar görüyorsak o kadarını görebiliriz. Kavramlar: “Büyüme” (waxing) ve “küçülme” (waning). Büyüme evrelerinde ayın aydınlanan kısmı sağdan görünür, küçülme evrelerinde soldan görünür. Bunun kısa bir şarkısı vardır: “Sağ büyürse büyüyor, sol büyürse küçülüyor.” Pratik bir ipucu: Parmaklarınızın uçları birbirine değecek şekilde parmaklarınızı açın; yukarı bakan “C” harfi, sağda kalıyorsa büyüyen, solda kalıyorsa küçülen evreyi hatırlatır. Süreler neden farklı görünür? Ay’ın Dünya çevresinde bir kez dönmeye “sidereal ay” (yaklaşık 27,3 gün) denir. Ama Dünya-Ay-Güneş düzleminin tekrar aynı hizalanmaya gelmesine “sinodik ay” denir; bu yaklaşık 29,5 gündür. Takvimlerimizdeki aylar bu sinodik ay süresine yakındır. Dolayısıyla evreler takvim ayında düzenli aralıklarla tekrar eder. Gözlem ipuçları: Ay’ı doğudan batıya ilerlerken izleyin; Batı’daki parlak “C” büyüyor, Doğu’daki parlak “C” büyüyorsa küçülüyor demektir. Her gece aynı saatte dışarı çıkıp not alın; evrelerin tekrarını ve Ay’ın doğudan batıya geçişini rahatça fark edeceksiniz. Yanlış bilgileri düzeltelim: Ay’ın Dünya’nın gölgesi yüzünden değiştiğini sanmak yaygın bir hatadır. Bu olgu ay tutulmalarında görülür, evrelerde değil. Evreler, Ay’ın yansıttığı ışığın bize kaç kısmının görünür olduğuyla ilgilidir; Dünya’nın gölgesiyle değil. Son olarak, Ay yalnızca evre değiştirmez; Dünya’nın denizlerinde gelgitleri de etkiler. Ay ve Güneş’in çekim kuvvetleri, deniz suyunu Dünya’dan uzaklaştırıp yaklaştırır; bu da kıyılarda yükselen ve çekilen deniz seviyesine yol açar. Böylece hem gök hem deniz, Ay’ın hareketini hissettirir. Bu dersin şarkısı da bu kavramları eğlenceli şekilde pekiştirecek.