5 Sınıf Fen Bilimleri Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini temsil ed

5. sınıfta öğrendiğimiz Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini iki basit fikirle kavramak daha kolaydır: Dünya kendi ekseni etrafında döner ve Güneş etrafında yol alır. İlkine “dönme” (rotasyon), ikincisine “yörünge hareketi” (yörünge = döngü) denir. Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte döner; bu döndüğü için bazen Güneşe dönük, bazen sırtı döndük yüzey olur ve böylece gece–gündüz oluşur. Dünya’nın bir kez Güneş’in etrafında tam bir tur yapması ise yaklaşık 365 gün sürer; bu sürede mevsimler yavaş yavaş değişir. Ay da Dünya’nın etrafında döner. Ay’ın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızı, Dünya etrafındaki dolaşma hızıyla eşit olduğu için bize hep aynı yüzünü gösterir; bu yüzden “Ay’ın bir yüzü görünür, diğeri görünmez.” Ay’ın bir turu Dünya çevresinde yaklaşık 29,5 gün sürer. Dünya–Ay–Güneş’in geometrik konumlarına bağlı olarak Ay’ın Güneş’ten aldığı ışığın bize yansıyan kısmı değişir; bunlara ayın evreleri (hilal, ilk dordun, dolunay, son dordun) denir. Dolunay sırasında Dünya, Güneş ve Ay doğrusal dizilir; bu yüzden ay evreleri düzenli olarak tekrarlanır. Doğada gözle görebileceğimiz etkiler arasında okyanus gelgitleri var: Ay’ın ve Güneş’in çekim gücü su kütlesini sıkıştırır, yükseltir ve böylece gelgitler oluşur. Başka gök olayları da var ama 5. sınıf düzeyinde yeterli: Ay tutulması Güneş–Dünya–Ay doğrusal hizalandığında ve Dünya’nın gölgesi Ay’a düştüğünde görünür; Güneş tutulması ise Ay’ın gölgesi Dünya’ya düştüğünde oluşur ve çok nadir izlenir. Şunu da bilmeliyiz: Ayda gündüz–gece yok; Ay dönmese de döndürmüş gibi gösterilir, çünkü dönüş hızı yörünge hızına eşit olduğundan hep aynı yüz görünür. Örnek deney: Oda içinde bir lambayı Güneş gibi sabit tutup, önce Dünya’mız olarak topu kendi etrafında çevirin. Sonra masanın etrafında aynı hızda dolanın. Sonra ışığı bir iple tutun ve yavaşça topun etrafında dönün; arka yüzün sizden gizlendiğini fark edeceksiniz. Ay evrelerini taklit etmek için yan baştan topu ışığa doğru ve aşağı yukarı hareket ettirerek karanlık yüzün büyümesi ve küçülmesini gösterebilirsiniz. Görünüşler ve hareketler neden önemli? Çünkü Dünya’nın günlük döngüsü gündüz–gece döngüsünü belirler; yıllık döngü mevsimleri ve Ay’ın döngüsü de evreleri yaratır. Basit ama etkili: döndürmek = gündüz–gece; dolaşmak = yıl ve mevsimler; Ay’ın eş hızlı dönmesi = hep aynı yüzü görme; Ay evreleri = ışık alan yüzün kısmi karanlık olması. Unutmayın: Ay’ın kendisi ışık sağlamaz; Güneş’ten aldığı ışığı bize yansıtır ve bazen “dolunay” bazen de “hilal” görürüz çünkü ışığın karanlıkla gölgelendiği kısım bize değişken açıdan görünür.