5 Sınıf Fen Bilimleri Işığın Maddeyle Karşılaşması şarkısı

Işık bir enerji taşır ve maddelerle karşılaştığında farklı davranışlar gösterir: bir kısmı yansır, bir kısmı geçer, bir kısmı soğurulur. Hangi durumun baskın olacağı, malzemenin özelliklerine ve ışığın dalga boyuna (rengine) bağlıdır. 5. sınıfta üç temel kavramı çok net anlamamız gerekir: saydam (geçirgen), yarı saydam (geçirgen olmayan) ve opak (geçirgen olmayan). Saydam yüzeyler ışığı geçirir; çoğu zaman düz (düzgün) yansıma da olur. Mesela ince cam bardağa baktığımızda arkasındaki nesneleri görürüz. Bunun tersi yarı saydam malzemelerde ışık bir miktar geçer, fakat arkasını kesin göremeyiz; örneğin buzlu cam veya yağlı kâğıt örnektir. Bir el fenerini böyle bir yüzeyin üstüne tuttuğunuzda ışık geçer, ancak görüntü bulanık olur. Opak yüzeylerde ise ışık büyük ölçüde ya soğurulur ya da yansır; bazen hem soğurma hem de yansıma birlikte olur, o yüzden opak yüzeyler karanlıkta “ışığı geçirmez” deriz. Kalın karton, duvar, tahta bir masa kapağı; opak yüzeylerdir. Yansıma, ışık bir yüzeye çarpınca yol değiştirip geldiği ortama geri dönmesi olayıdır. Düzgün yansıma (aynada olduğu gibi) arkası cam, önü metalik kaplama olan aynalarda görülür. Mat yüzeylerde ise ışık saçılır; bu yüzeylerden gelen ışık her yöne dağıldığı için yüzey parlamaz, ama yine de arkasındaki ışığı geçirmez. Sınıf tahtası (beyaz yüzey) ışığı dağıtır; bu sayede sınıftaki her öğrenci yazıları görebilir. Düşük parlaklıkta olsalar bile mat beyaz bir yüzey, ışığı saçıldığı için odaya yeterli bir aydınlatma sağlar. Işık bir cisme çarptığında üç olası sonuç vardır: Geçer (saydam veya yarı saydam malzemede), yansır (her yüzeyde bir miktar yansıma olur), soğurulur (enerji dönüşümüyle). Siyah yüzeyler ışığı çoğunlukla soğurduğu için karanlık görünür; beyaz veya açık renkler ışığı çoğunlukla yansıttığı için parlak görünür. Çok yansıtıcı yüzeyler (ince alüminyum folyo, parlak çelik) ise ışığı iyi yansıtır ve parlak, göz kamaştırıcı görünebilir. Koyu renkli, mat yüzeyler ışığı bir miktar yansıtır ama önemli bir kısmını soğururlar. Rengin rolü burada ortaya çıkar. Bir filtre örneğiyle anlayabiliriz: Kırmızı filtre kırmızı dışındaki renkleri büyük ölçüde soğurur, kırmızı ışığı ise geçirir. Yeşil ışık bu filtreye çarptığında geçemez; filtre o dalga boyunu soğurur. Bu yüzden “Renkli bir filtre sadece kendi rengindeki ışığı geçirir.” Bu ilkeyi güneş gözlüğü, sahne aydınlatması ve hatta sınıfta kullandığımız renkli asetat levhalarla rahatça gösterebiliriz. Şeffaflık, ışığı geçirme kapasitesi anlamına gelir. Şeffaf alanları (örneğin berrak bir pencereyi) bir bakır levha ile kapatırsak ışık geçmez; ışık, saydam olmayan bir engele takıldığı için gölge oluşur. Bir el fenerini berrak suyun içine tutarsak, su ışığı geçirdiği için ışık içeri sızar; aynı şey sütlü suyun içinde görünmez çünkü ışık saçılır ve geçmesi zorlaşır. Aynı şekilde dumanlı hava da ışığı saçtığı için bulanık görünür; yağmur sonrası hava sıkıştıkça saçılma azalır ve ufuk daha berrak görünür. Günlük hayattan örnekleri bir araya getirelim: Otoparkta siyah araba daha çok ısınır çünkü ışığı çoğunlukla soğurur; açık renkli araba daha az ısınır çünkü ışığı büyük ölçüde yansıtır. Aynalı cam yüzeylerde düzgün yansıma olur, bu yüzden yansımanın kareketi ve desenlerle oyun oynayabiliriz; bu, sınıfta eğlenceli bir etkinlik olabilir. Beyaz t-shirt ışığı yansıtır, siyah t-shirt ışığı soğurur. Şeffaf plastik bardak ışığı geçirir ve arkasındaki baskıyı görürsünüz; buzdolabının buzlu camlı kapağı yarı saydam olduğu için sadece gölge benzeri bir görüntü verir. Mermer tezgâh opaktır ve ışığı yansıtır; bu yüzden üzerinde yazı yazıp aynaya bakmaya benzeyen düzgün yansıma elde edemezsiniz. Evde yapılabilecek basit bir deney: Karanlık bir odada el feneriyle aşağıdaki yüzeyleri sırayla aydınlatın: beyaz A4 kâğıt (ışığı yansıtır), alüminyum folyo (parlak yüzey; düzgün yansıma), koyu renkli kumaş (soğurma baskın), cam (ışığı geçirir), buzlu cam (yarı saydam, saçılır), renkli asetat (sadece kendi rengindeki ışığı geçirir). Her adımda “ışık nereye gitti?” sorusunu sorun: yansıdı mı, geçti mi, soğuruldu mu? Bu sorular, kavramları yerleştirir. Unutmamalıyız: Aynalarda da ışığın bir kısmı yansır, bir kısmı içine geçebilir. Cam aynada bir miktar yansıma olur; kaliteli aynalarda arka yüzey metalik kaplamayla güçlendirilmiştir. Bu yüzden evdeki aynalar, ışık geçiren sade bir camdan farklıdır. En önemli noktaları hatırlayalım: saydam = ışığı geçirir, yarı saydam = ışığı kısmen geçirir ve dağıtır, opak = ışığı geçirmez; yansıma her yüzeyde olur ama yüzeyin cinsine göre düzgün ya da dağılır; soğurma ile yüzeyler ısınır; filtreler sadece kendi rengindeki ışığı geçirir.