5 Sınıf Fen Bilimleri Sürtünmenin Ortamlardaki Etkisi şarkısı

Farklı ortamlarda sürtünmenin etkisi nasıl değişir, hadi bakalım! Basit kural: iki yüzey birbirine değince sürtünme oluşur ve hareketi zorlaştırır ya da ısı üretir. Ama ortam değişince sürtünmenin büyüklüğü ve etkisi de değişir. Havada (gaz ortamı) hava sürtünmesi, yani hava direnci, özellikle hızlı giderken artar. Rüzgar tünelinde görürsün: paraşütle düşüş yavaşlar, çünkü paraşüt geniş yüzeyiyle havayı tutar. Sporcular eşofman giyer, bisikletçiler tüp çeker; yüzeyi büyüttüklerinde hava sürtünmesi artar ve hız düşer. Karşılaşımda da akıcı şekil (aerodinamik) veya kaygan yüzey sürtünmeyi azaltır. Su ortamında (sıvı) sürtünmeye “viskozite” diyoruz. Zeytinyağı balın içinden geçerse yavaş gider; çok akışkan sıvılar düşük, katıya yakın sıvılar yüksek sürtünme yaratır. Balıkların ve teknelerin burnu sivridir; bu akıcı şekil su sürtünmesini azaltır. Makaralı kapı menteşesine az miktarda yağ sürersen sürtünme azalır, menteşe kolay açılır. Burada yağ, sürtünmeyi düşüren bir kılıf gibi çalışır. Katı yüzeylerde sürtünme türlüdür: kayma (static ve kinetic), yuvarlanma ve sürüklenme. Kara üzerinde ayakkabının tabanı pürüzlüyse sürtünme yüksek ve kaymazsın. Buz çok kaygandır çünkü yüzeyi pürüzsüz ve tabanda su filmi oluşur; kaymanın kökü de bu film. Otomobillerde lastik desenleri, ıslak yolda suyu dışarı atar; filmi kırar, sürtünmeyi artırır ve kayma riskini azaltır. Neden sürtünme farklı? Yüzey pürüzlülüğü ve temas alanı etkiler. Makine dişlilerinde pürüzlülüğü azaltır, sürtünme düşer. Ağırlık artınca sürtünme de artar, ama çiftin taban yüzey alanını değiştirmek tek başına sürtünmeyi etkilemez. Islaklık da büyük oyuncu: su filmi kaymayı azaltır ve sürtünme düşer. Buz üzerinde tuz dökmek su filmini inceltip sürtünmeyi artırır. Artıları: yürüyebiliriz, bisiklet frenleri çalışır, çivi gibi küçük delikleri açabilir, tahta sürtünmesinde ısı elde ederiz. Eksileri: yıpranma, yorulma, enerji kaybı, gürültü. Sürtünmeyi akıllıca yönetmek hedef: yeterince tut, yeterince kay, sınırlayıcıyı akıllıca değiştir. Kısa şarkı parçası: “Rüzgarda sürtünme çıkıyor, akıcı şekil hızı büyütüyor, suda viskozite, yağ filmi, sürtünmeyi gizliye.” “Buz üzerinde su filmi, kaygan yüzey, sürtünme düşüyor. Tuzu serpersen, tutun artıyor; yüzeylerle oynarım, dengeyi kuruyorum.”