5 Sınıf Sosyal Bilgiler Haritalar üzerinde yaşadığı yer ve çevresinin yeryüzü şekilleri v 2

Haritalar bize yaşadığımız yerin, yani çevremizin nasıl olduğunu gösteren güçlü araçlardır. Toplumsal hayatta nerede olduğumuzu bilmek, evimizden okula veya parklara giderken doğru rotayı seçmek için önemlidir. 5. sınıfta öğrendiklerimizin bir amacı da harita okumayı öğrenerek çevremizdeki yeryüzü şekillerini anlamak ve yaşadığımız yerin güzelliklerini daha iyi görmektir. Önce konum üzerine konuşalım. Bir yerin mutlak konumu, adresi veya koordinatı ile tanımlanır. Bu, yeryüzü üzerindeki herkesin aynı noktayı bulabilmesi demektir. Göreli konum ise, bir yeri başka yerlerle karşılaştırarak tarif ederiz: “Okul bakkalın doğusunda” veya “Nehrin güney yamaçında” gibi. Bu iki tanım birbirini tamamlar. Haritalar her zaman yukarıda Kuzey yönünü gösterir. Bu nedenle bir haritayı okumadan önce yönleri öğrenmeliyiz: Kuzey–Güney doğru çizgi üzerinde yer alır; Doğu–Batı bu çizgiye dik açı ile eşlik eder. Pusula çoğu haritanın kenarlarında gösterilir. Yönleri bilmek, bir yerden diğerine rotayı doğru planlamamızı sağlar. Harita üzerinde dört önemli unsurdan yararlanırız: 1) Yön oku, 2) Eş yükselti eğrileri (çizgiler), 3) Ölçek, 4) Lejand (semboller ve açıklamalar). Ölçek, gerçek dünyayı küçülterek haritaya sığdırır; “1 cm, gerçekte 1 km” gibi ifadelerle gösterilir. Harita ne kadar büyük ölçekte ise (ölçekteki sayı küçük), haritayı o kadar ayrıntılı görebilirsiniz; küçük ölçek ise büyük bir alanı genel olarak gösterir. Eş yükselti eğrileri yeryüzü şekillerini göstermek için kullanılır. Bu çizgiler bir dağın eteklerinde birbirine yakın, zirvede yoğun ve dikkatsiz çizilmiş gibidir. Eş yükselti çizgilerinin birbirine ne kadar yakın olursa, o kadar dik ve çıplak bir yer olduğunu düşünebiliriz; uzaklaştığında eğim azalır ve daha yumuşak bir şekil vardır. Çukur alanlar ise daire şeklinde, içeriye doğru çekilmiş eş yükselti çizgileriyle ve nokta ile gösterilir. Okulların yakınında bulunan küçük tepe, dere yatağı, çukur veya dolgu alanlarını harita üzerinde eş yükselti çizgileriyle ilişkilendirmek, sizin için pratik olur. Lejand, haritadaki sembollerin ne anlama geldiğini öğreten kısımdır. Yol, köprü, dere, çamlık veya hastane gibi işaretler burada açıklanır. Bir yerin çevresinde hangi yeryüzü şekillerinin bulunduğunu görmek, o bölgede ne tür ekonomik faaliyetler, tarım, hayvancılık, sanayi ve turizm olabileceğini anlamamıza yardımcı olur. Örneğin, eğimli bir yerde tarım yapmak daha zordur, daha çok orman veya hayvancılık görülebilir; düz alanlarda tarım ve yerleşim daha yaygındır. Sahadaki gözlem de önemlidir. Haritayı okurken gerçek alana giderek küçük bir gezi yapmak, işaretlediğiniz yerleri görmek, gözlem defterinize not almak ve haritadaki sembollerle gerçek durumu karşılaştırmak öğrenmenizi derinleştirir. Ayrıca, okuldaki sınıf planını yatayda çizerek “ölçek ve sembol” ilişkisini somutlaştırabilirsiniz; öğretmen tahtası, kapı ve pencere gibi sembolleri tanımlamak haritayı okuma pratiği kazandırır. Unutmayalım: Her harita gerçeğin bir temsilidir. Ölçek, yön, semboller ve eş yükselti çizgilerini birlikte kullanarak haritadan veri okuyup analiz edebiliriz. Ailemizle veya sınıf grubumuzla komşu mahalle, dere, mevki veya höyük adlarını öğrenip, bunların yerleşim ve geçim olanaklarına etkisini konuşmak, 5. sınıf Sosyal Bilgiler dersiyle günlük hayatımızı birbirine bağlar. Bu bilgi bize, daha bilinçli vatandaşlar olmak ve doğamızı özenle korumak için yol gösterir.