6 Sınıf Fen Bilimleri Sesin Yayılabildiği Ortamları Katı, Sıvı, Gaz Tahmin Etme ve De v 2

Sesin yayıldığı ortamları, yani katı, sıvı ve gazları tanıyalım ve bu ortamlarda sesin nasıl ilerlediğini, neden farklı hızlarda gittiğini öğrenelim. Ses bir mekanik dalgadır. Yani ses dalgaları dalgalara ihtiyaç duyar: tanecikler! Boşlukta (vakum) tanecik olmadığı için ses orada yayılmaz. Bunu şöyle hayal edebilirsin: Kalabalık bir salonda “dalga” yaparken, yanındaki kişinin omzuna bastığın an dalga devam eder; ama boş bir sahnede tek başına elindeki hareket kimseye ulaşmaz. İşte vakum da öyle: tanecik yoksa dalga ilerlemez. Katı ortamlar: Katılarda tanecikler çok sıkı ve birbirine bağlıdır. Bir noktada titreşen parçacık komşularını hemen iter. Bu yüzden ses katılarda en hızlı ilerler. Çeliğin içinde ses saniyede yaklaşık 5000 m civarında gider! Demir raylara çekiçle vurduğunuzda uzaktaki kişi “tık” sesini çok hızlı duyar. Ahşap masa tezgahına parmağını hafif vurup kulağını masaya dayarsan, sesin daha güçlü ve daha hızlı ilerlediğini fark edersin. Demek ki katı, sesi en iyi iletir. Sıvı ortamlar: Sıvılarda tanecikler de birbirine yakın ve esnektir. Ses, su içinde saniyede yaklaşık 1500 m hızla ilerler. Bu hız, gazlardan çok daha yüksek, katılardan ise biraz daha düşüktür. Su dolu bir havuzda suya dalmışken, birbirimizle konuşmaya çalıştığımızda sesin bulanık geldiğini duyarız; yine de metal bir kabuk çalıp su içinde yaklaştırdığımızda suyun ses titreşimlerini taşıdığını duyabiliriz. Ayrıca balinaların uzaktan birbirlerini duyabilmesi, sesin suda iyi ilerlediğini kanıtlar. Gaz ortamlar: Gazlarda tanecikler birbirinden uzakta ve daha bağımsızdır. Bu yüzden titreşimler daha zor taşınır ve ses en yavaş burada ilerler. Havada, yaklaşık 20°C’de sesin hızı saniyede 343 m civarındadır. Yıldırım çaktığında önce ışığı görürüz, biraz sonra gök gürültüsünü duyarız; çünkü ışık çok hızlı, ses ise bu sınırlı hızla gelir. Rüzgârlı bir günde sesin yönü ve uzaklığı da değişebilir. Sıcaklık arttığında ses hızı da artar, çünkü tanecikler daha hızlı hareket eder ve titreşimi taşır. Vakum neden sessizdir? Vakumda tanecik olmadığı için, titreşim aktarılamaz. Bu yüzden uzayın içindeki patlamaları duyamayız. Astronotlar birbirlerini kulaklıklarla duyar çünkü kulaklığın içindeki havayı titreştiren dalgalar kablolar ve cihazlar sayesinde iletilir. Basit deneylerle gözlemleyebilirsiniz: - Ahşap bir masaya parmağınızı vurun, sonra kulağınızı masaya dayayın; sesi daha net ve daha hızlı duyarsınız. - Su dolu bir kovaya metal kaşıkla vurun, kovayı duvara doğru tutun; kovadaki suyun titreşimlerini duyarsınız. - Düdükle bir balonu şişirin, ağzınızı kapatın ve yüzeyi sıkın; balonu kulaklarınıza dayadığınızda titreşimleri duyarsınız. Özetle: Ses hızı, ortamın elastikliğine ve yoğunluğuna bağlıdır. Elastiklik arttıkça, yoğunluk azaldıkça ses hızlanır. Bu nedenle genel sıralama şöyledir: katı > sıvı > gaz. Unutmayın: ses bir dalga olduğu için taneciklerin sıkı bir “ip” gibi birbirine bağlı olması, onu daha iyi iletir.