6 Sınıf Sosyal Bilgiler Orta Asya'da Kurulan İlk Türk Devletlerinin Hun, Göktürk, Uygu v 2

Merhaba sevgili öğrenciler, bugün Orta Asya’da kurulan ilk Türk devletlerini öğrenirken Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar gibi tarihsel ana figürleri hem büyük resimde hem de günlük hayatımıza dokunan örneklerle ele alacağız. Öncelikle “Türk devleti” deyince zihnimizde canlanan: ortak dil ve kültür unsurları, egemenlik yönetimi (kral/han), ordu ve yazılı kurallar gibi temel bileşenler vardır; tıpkı bir sınıfta kurallar, sınıf temsilcisi ve görev bölümü olduğunda okul düzeninin daha verimli işlemesi gibi. Orta Asya coğrafyası ise bozkır ve çayırlarıyla atlı kültürü geliştirmiş, büyük akarsu havzaları (Irtiş, Yenisey) ve geçitler (Hindu Kuş) ticareti desteklemiş; böylece farklı kavimler arasında köprüler kurulmuştur. Hunlar, 3. yüzyıldan itibaren Orta Asya’dan başlayıp Avrupa’ya uzanan geniş bir coğrafyada varlık göstermişlerdir. Attila’nın 5. yüzyıl başlarındaki seferleri Avrupa tarihini sallasa da, bu devletin temelinde göçebe yaşam, askeri başarı ve hediye-kapitalizmi benzeri güç dengeleri yatmaktadır; yani ganimet ve hediyeleşme yoluyla bağ kurma ve savaşma taktikleri aynı anda öne çıkmıştır. Hunlar için herkes bir kabilenin büyük ailesi gibi görünür; sınıfta bir “sınıf birliği” kurar gibi kabileler arası dengeye önem verirler. Ekonomileri zorunlu olarak konar-göçer olup, at, yay ve deri eşya üretimi merkezîdir; ayrıca bir pazarda “alıp-satma” mantığından çok “hediye ve sadakat” üzerinden güven inşa ederler. Yönetimde tek hanın kudreti kimi zaman aristokratlarla paylaşılır; yasalar ağızdan ağıza dolaşır ve yazılı kaynakların azlığı tarihçileri zorlayan bir noktadır. Göktürkler, 6. yüzyılda İşbara Yabgu ve daha sonra Bilge Kağan ile hem askeri başarı hem de kültürel simgelerle (yazıtlar, kartal-simgeler) tarih sahnesine güçlü bir giriş yapar. “Tengricilik” dediğimiz doğa ve gök kültleri günlük yaşamı etkiler; doğayla uyum içinde yaşamak, aile ve topluluk içinde saygı gösterilmesi gereken bir “düzen” haline gelir. Devlet, Doğu ve Batı Göktürk Kağanlığı olarak ikiye ayrılır; bu, bir aile içinde büyük kardeş ve küçük kardeşin ayrı roller üstlenmesi gibi görülebilir. Devlet geleneğinde şad (askeri komutan) ve tarkân (askeri rütbe) gibi unvanlar, modern bir futbol takımındaki kaptan ve yardımcı kaptan gibi rol netliği sağlar; yazılı kaynaklar olarak Orhun Yazıtları (Göktürk runik yazısı) hem hükümdarın bilgeliğini hem de devletin kurallarını taşır. Ticarette ipek yolu stratejik öneme sahiptir; Çin ve Sasani ile diplomasi aynı anda yürür, çünkü karşılıklı elçilikler ve hediye değiş tokuşu güvenlik ve ekonomik denge yaratır. Uygurlar, 8. ve 9. yüzyıllarda Tokuz Oguzlar Birliği altında, Manihaizm ve Budizm gibi inanç akımlarını bünyesinde barındıran çok dinli ve çok kültürlü bir yapı kurmuşlardır. Yönetimde tanrısal otorite ile bürokrasi el ele gider; bugün bir şirketin CEO’su ile departman müdürlerinin iş birliği yapması gibi, hükümdar kararlarını vezirlerle uygular. Kentleşme Uygurlar için ayırt edicidir; başkentlerimiz (örneğin Ordu Balık ve sonrasında Qocho bölgesindeki yerleşimler) ticaret ve zanaat merkezlerine dönüşür; hat sanatı, felsefe ve astronomi gelişir. Orduyu yüksek maaşlı profesyonel unsurlar güçlendirir; bu, bir okul takımının antrenmanlı ve deneyimli oyunculardan oluşmasına benzer. Kırgızların baskısı sonucu 840’ta başkent yitirilse de, Uygur kültürü Doğu ve Orta Asya’da kimi dillerde alfabe ve edebiyat mirası olarak devam eder. Peki bu üç devletin ortak noktaları nedir? Atlı askeri güç, göçebe-kentli dengesi, konar-göçer düzen ile zanaat ve ticaretin bir arada varlığı; diplomasi ve hediye-kültürü ile yönetimin güçlendirilmesi. Ayrıca her üçünde de din ve inanç pratikleri, devlet işleyişini etkiler; bugün bir okulda değerler eğitimi ve kuralların benimsenmesi nasıl davranışları şekillendiriyorsa, o dönemde inanç ve ritüeller de toplumun davranış normlarını belirler. Kısacası, Hunlar vahşi kuvvet ve hızla öne çıkarken, Göktürkler devlet geleneği ve yazılı kültürle kurumsallaşır; Uygurlar ise dinî çeşitlilik ve şehirleşme ile kültürel mozaik yaratır. Basit bir örnekle bitirelim: tıpkı bir mahallede farklı kulüplerin aynı parkı paylaşması gibi, bu devletler de bozkırın ve kervan yollarının aynı mekânında kendi kurallarını kurmuş, kendi ekiplerini organize etmiş ve farklı kimlikleri birlikte yaşatmışlardır.