6 Sınıf Türkçe Birleşik Kelimelerin Yazımı şarkısı v 2

Birleşik kelime, iki ya da daha çok kelimenin yan yana gelerek tek bir kelime anlamı ve işlevi kazanmasıdır; “yemekhane”, “gökkuşağı”, “kuruluş”, “yüksekokul” gibi yazımları tektir. İlk kural: birleşik kelimelerde boşluk ve tire yoktur. Ancak burada iki istisna dikkatimizi çeker: kısaltmalar (T.C., Dr., Prof.) ve çok sözcüklü özel adlar (Ankara-İstanbul Otoyolu, Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi) tireyle yazılır. Öğrenciler için sade bir hatırlatma: eğer ad gerçekten iki-üç sözcükten oluşuyorsa tire kullanırız; aksi durumda birleşik kelimeler tektir. Birleşik kelimelerin iki ana türü vardır: birleşik isim ve birleşik fiil. Birleşik isim, çoğunlukla isim, sıfat, sayı gibi unsurların birleşmesiyle oluşur; “gözbebeği” (göz + bebek + eki), “yemekhane” (yemek + hane), “yüksekokul” (yüksek + okul), “kuruluş” (kur + luş), “onbeşlik” (on beş + lik) gibi. Birleşik fiil ise iki kelimenin yeni bir fiil anlamı oluşturmasıdır; yazımı birleşik ve fiil çekimli biçimde yapılır: “göz kırp-mak”, “söz ver-mek”, “akıl et-mek”, “yol göstermek”, “nefes almak”. Yazım kurallarını adım adım özetleyelim: (i) Birleşik kelimeler boşluk ve tire içermez. (ii) Özel adların ilk harfi büyük yazılır; bu kural birleşik kelimelerde de geçerlidir: “Gökkuşağı, İstanbul Boğazı”. (iii) Türkçe ekler (–lı, –siz, –lik, –ci, –lar/–ler vb.) birleşik kelimelere bitişik yazılır: “gökkuşağı + lı = gökkuşağıli”, “yemekhane + siz = yemekhanesiz”, “kara + lık = karalık”. (iv) Sayılarla oluşan birleşikler tektir: “yüzde”, “binlerce”, “onlarca”, “yüzlerce”, “onlar”. Sık yapılan hatalar ise üç başlıkta toplanır: (a) Birleşik kelimeleri boşlukla yazmak (yanlış: “yemek hane”; doğru: “yemekhane”). (b) Tireyi yerinde kullanmamak (yanlış: “Ankara İstanbul Otoyolu”; doğru: “Ankara-İstanbul Otoyolu”). (c) Ekleri ayrı yazmak (yanlış: “yemek hane + siz”; doğru: “yemekhanesiz”). Pratik alıştırma: aşağıdaki diziye bakarak birleşik kelimeleri tanıyın: “evladım, kız kardeşim, iki kardeş, gözbebeği, kuru yapı, yapı malzemesi, kuru ot, ot toplamak, ot toplayıcı, toplayıcı makinesi, kara tahta, gökkuşağı, yükseköğretim, yüksekokul, T.C., Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi”. Şimdi şarkıyla tekrarlayın: “Birleşik kelimeler bir, boşluk yok, tire yok; ek bitişik, özel ad büyük; unutmayın, çok sözcüklü adlar için tire!”