6 Sınıf Türkçe Gövde Kavramı şarkısı

Günün bir sorusuna cevap vererek başlayalım: Bir cümlede özne buldunuz, şimdi neye bakıyorsunuz? Bu cümlenin en güçlü kelimesi, yani yargının taşıyıcısı olan gövde (yüklem). Türkçe’de cümlenin kurucuları özne ve gövdedir; ikincisi, cümlenin yargısını taşıyan çekirdektir. Örneğin “Ali ders çalışıyor.” cümlesinde “Ali” özne ise “ders çalışıyor” bölümü gövdedir. “Ders çalışıyor”un çekirdeği “çalışıyor”dür; “ders” nesne, “-yor” kişi ve zaman eki taşır. Bu noktada iki kavramı birbirinden ayıralım: fiilin kök-temi (kök+tem) fiilin anlam çekirdeğidir; gövde ise bu çekirdeğin kişi-zaman ve gerektiğinde zaman çatısına yaslanmış, yargı taşıyan hâlidir. “Gelmişsin” cümlesinde tem “gel-”, gövde ise “gelmişsin” biçimidir. Kimisi kaynakta gövde ve yüklem terimlerini eşdeğer sayar; kimisi gövdeyi fiil temi+ek bütünü, yüklemi ise gövdeye bağlı diğer tümleyen unsurları (nesne, zarf tümleci, dolaylı tümleç) içeren işlevsel bir başlık olarak ayırır. Biz lise sınavlarını hedefleyen bir ayrımla düşünelim: yüklem, fiil yüklem + bütün yan öğelerin birleşik adı; gövde ise bu bütünün içindeki fiil merkezinin çekimli hâlidir. Amaç net: cümlenin yargısını kim taşıyor, onu bulmak. Fiil yüklemleri en tipik gövde örnekleridir: “koşuyorum”, “koşturuyor”, “koşturmalıyız”, “koşmaktır” gibi çekimli ya da analitik yapılı fiil kalıplarıdır. Ad yüklemleri ise adla kurulan yargılardır: “Ayşe öğretmen.” “Bu kapı kırmızı.” “O gün çok sıcaktı.” Burada yüklemin çekirdeği “öğretmen”, “kırmızı”, “sıcak” gibi ad ve sıfattır; “idi”, “-dır”, “-dir” gibi yüklemsel eke yaslanır. Aynı anda bir cümlede yalnızca bir yüklem bulunur; bu, cümlenin tek yargı taşıdığını gösterir. “Dışarıda rüzgâr esti ve kar yağdı.” örneğinde fiil yüklemleri “rüzgâr esti” ve “kar yağdı”dır; iki ayrı yargı var, bu da “ve” bağlacıyla birleştirilmiş bileşik cümledir. Doğru yüklemin gövdesini bulmak için iki hızlı yöntem: 1) Eşdeğer deneme: Cümlenin bir yerine doğrudan doğrulanabilir bir şey gelip gelmediğini sorun. “Ali …” diye başlarsanız yüklemin yerine “ders çalışıyor.” “geldi.” “öğretmen değil.” gibi yargılar koyabilirsiniz; burada yargıyı taşıyan gövde. 2) Kişi-zaman işaretleyicisi: Türkçe’de kişi eki (‑m, ‑n, ‑k, …) ve zaman eki (‑dI, ‑yor, ‑mIş, ‑cak, …) fiil üzerinde yer alır. Bu işaretleyicilerin bulunduğu kelime genellikle gövdedir. “Geliyoruz.” “Geleceğiz.” “Gelmedi.” “Gelmeliyiz.” “Geldim mi?” gibi örneklerde gövde berraktır. Başlıca türler: - Basit yüklem: Tek fiil çekimi: “Koşuyorum.” “Okudum.” - Bileşik yüklem: “Ders çalışıp ödevini bitirdi.” (iki eylem bir yargı taşıyor) - Ad yüklemi: “O iyi bir öğrenci.” “Yarın hava güzel olacak.” - Zarf yüklemi: “Çok erken geldin.” “Böyle mi geleceksin?” - Prepozisyon yüklemi: “Babamla birlikte geliyor.” “Odasına saklandı.” - Sıfat yüklemi: “Güzel bir resim çizdi.” (çekirdek sıfat, yüklem “güzel bir resim çizdi” hâlinde yüklemsel) Öz-nesne uyumu da gövdeyi belirler. “Kitabı okudum.”da nesne “kitabı”dır; gövde “okudum”dur. “Kitabımı okumalıyım.”da “kitabımı” nesne, gövde “okumalıyım”dır; “kitabımı”nın kimliği gövde tarafından kişi-zamana göre düzenlenmiştir. Çatı (etken/ edilgen): “Ali kitabı bitirdi.” (etken) vs “Kitap Ali tarafından bitirildi.” (edilgen) burada edilgen kullanım gövdeyi de değiştirir: “bitirildi”. Sorularda doğru gövdeyi bulma için ipuçları: “kime?”, “ne?” gibi nesne sorularına karşılık gelen kelime yüklemin içinde değil; gövdenin ötesindedir. Yargı, zamanla sınırlanır; bu sınırlayıcı kişi-zaman ekinin bineği gövdedir. “Gelirsen, haber ver.”da öneri yargısını “ver” taşır; gövde “ver”dir. Yüklemin türüne göre kısa açıklamalar: ad yükleminde yüklemsel ek (-di, -dır) olabilir; fiil yükleminde kişi-zaman ve kip ekleri gövdededir. Kısaca: Gövde, cümlenin yargısını çekirdeğiyle taşıyan çekimli sözcüktür; yüklem, bu çekirdeğin yanındaki bütün öğelerle birlikte cümlenin yargısıdır. Doğru tanım, doğru çözüm!