6 Sınıf Türkçe Gövde Kavramı şarkısı v 2

Gövde kavramı, Türkçe dersinde cümlenin ana düşüncesini taşıyan kısmına verilen addır; bir bakıma cümlenin “merkez odası”dır. Bir romanın kalbinin çaldığı göğüste olduğu gibi, cümlenin de çekirdeği gövdede yer alır. Bir cümleyi düşünürken cümle gövdesi, yüklem ve tümleçlerin uyumuyla bütünleşir; yüklem bu bütünün ritmini belirlerken tümleçler gövdeyi zenginleştirir, tamamlayıcı süsler gibi bir odayı tamamlar. Gövde, iki ana bileşene dayanır: yüklem (dünyanın nefes alıp verdiği kalp) ve tümleçler (bu kalbin nabzını düzenleyen ritim taşları). Yüklem, cümlenin ne yaptığını ya da ne olduğunu bildirir: “okur”, “güler”, “sıcak” gibi. Tümleçler ise bu fiilin veya eşdeğerinin kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden, hangi araçla olduğunu açar. “Ayşe küçük bir parkta çiçeklerle oynuyor.” cümlesinde gövdeyi şu şekilde bölüştürebiliriz: “Ayşe” (özne, dolaylı yardımcı), “küçük” (zarf), “parkta” (yer tümleci), “çiçeklerle” (araç tümleci), “oynuyor” (yüklem). Gövde bir bütün olup bu öğeler gövdeyi adım adım inşa eder. Özne çoğu zaman gövdenin içinde yer alır, çünkü fiili kim gerçekleştirir sorusuna cevap veren özne, cümlenin akışını belirler. Kimlik özneli (“Ali koşuyor”), duygusal özneli (“Çocuk ağlıyor”), kavram özneli (“Su taşıyor”) gibi örneklerle özneli cümleleri tanıyabiliriz. Öznesiz tekil gövdeli yapılar da yaygındır: “Bu akşam hava soğuk olacak.” gibi. Bu cümlede özne örtük, gövde ise “olacak” yüklemi ve “bu akşam” zaman tümleci ile “hava soğuk” tamamlama üzerinden kuruludur; gövde, cümlenin duvarıdır ve duvardaki her taş görevinin farkındadır. Gövde ve cümle türleri arasındaki bağ da dikkat çekicidir. Yapı yönünden basit, birleşik ve sıralı cümleler gövdeyi tek veya çok odalı bir ev gibi kurgular. Sıralı bağlaçlarla kurulan sıralı cümleler her bir yan cümleyi müstakil bir gövde gibi sunar. Anlam yönünden ise olumlu, olumsuz, soru, ünlem, emir gibi türlerde gövde, tınısını değiştirse de işlevini sürdürür: olumlu cümlede gövde net, olumsuz cümlede gövde karşıt anlamla örülür, soru cümlesinde gövde bir yükselişle açığa çıkar. Tüm bu ögeler sadece terimler değildir; doğadaki su gibi bir döngüdür. Yüklem akıp gider, tümleçler bu akışa doğrultu verir, özne akışı başlatır ve gövde bütünü toparlar. Bu yüzden gövde kavramını kavramak, cümlenin içindeki orkestrayı iyi duymak ve hangi enstrümanın ne zaman devreye girdiğini bilmek demektir. Cümlenin ritmi böyle kurulduğunda Türkçe dersinde başarı da aynı sıra ve düzen içinde doğal biçimde gelir.