6 Sınıf Türkçe Kısa Çizgi, Uzun Çizgi, Eğik Çizgi şarkısı v 2

Selamlar! Bugün Türkçe dersimizde üç önemli noktalama işaretini öğreniyoruz: kısa çizgi, uzun çizgi (kesme çizgi) ve eğik çizgi. Bu işaretler kelimelerin yapısına, cümlenin ritmine ve anlamımıza farklı katmanlar kazandırır. Özellikle 6. sınıf düzeyinde doğru yazı ve anlam kaygısı üzerinde etkili olduklarından, şarkımızda ritimle pekiştireceğiz. Kısa çizgi (-): Bu işaret cümle içinde iki rol üstlenir. Birincisi sözcük hecelerini satır sonunda bölmek içindir. Örneğin “çok-çekendir” yazımında kısa çizgi hece sınırını gösterir. Bunu “sök-lük, çıt-ırladı” gibi basit örneklerle düşünebilirsiniz. İkinci rolü, birleşik sözcükler ve kalıp sıfatlar kurmaktır: “okul arkadaş” kalıbını “okul-arkadaş” şeklinde yazdığımızda bir isim soylu söz öbeği olur; “güzel-yanaklı kız” gibi betimlemelerde kısa çizgi kullanılır. Yabancı kökenli bileşik adlarda da buna uyarız: “İngiltere-Arjantin maçı”. Kısa çizgi yanındaki kelime ile yanına kelime arasında boşluk yoktur. Uzun çizgi (kesme çizgi) (—): Bazen birleşik sözcükleri iki kez yazma yoluyla anlatırken de karşımıza çıkar: “Türkiye—Pakistan ilişkileri”; fakat daha bilindik görevleri diyalog ve duraklatma (parantez) işlevidir. Doğrudan aktarılan konuşmaların başına ve sonuna uzun çizgi konur: “—Merhaba, nasılsın? —İyiyim, teşekkürler.” Cümle içine düşünce, açıklama veya özel durum notu sıkıştırmak istediğimizde uzun çizgi iki yönlü kapak gibi davranır: “Türkler — büyük bir millettir — misafirperverliğiyle ünlüdür.” Ya da parantez benzeri tek uzun çizgi: “Ben okula — yarın — gideceğim.” Uzun çizgi hemen öncesinde ve sonrasında boşluk bırakılır: — boşluk, konu — boşluk. Şarkımızda bu ritmi “— çizgi, uzun — çizgi” diye duyarsınız. Eğik çizgi (/): Türkçede eğik çizgi “ve”, “veya” ya da “ve/veya” anlamlarını taşır. Bazı bölge-adları iki parça halinde yazılır: “İstanbul/Avrupa” yazımında iki farklı coğrafi kavramdan söz ederiz. Bilimde fraksiyon ve oranlar gösterilir: “1/2” (bir bölü iki), “km/h” (kilometre bölü saat). Üniversite bölümleri veya öğretim türleri sıkça eğik çizgi ile yazılır: “İngiliz Dili ve Edebiyatı/ED” gibi “veya” işlevi burada belirgindir. Eğik çizgi yanında boşluk bırakılmaz: “ve/veya” yazımında “/” etrafında boşluk yoktur, ancak okunuşta doğal bir duraklama olabilir. Şimdi bu üç işareti bir sahnede görelim: — “Okul-arkadaşım Ahmet, matematik/fen derslerinde çok iyi.” — “Hani o oku-luk — ki aslında okul-luk değil, okul-arkadaşlığı — şarkısında uzun çizgi yüzünden bir duraklatma vardır.” Bu örnekte kısa çizgi birleşik söz öbeği yapıyor, uzun çizgi konuşmayı veya açıklamayı kapsıyor, eğik çizgi ise “veya” anlamını veriyor. Kısa çizgi ile uzun çizgi karışıklığını engellemek için şu ayrımı unutmayın: Kısa çizgi cümle içinde bitişik yazılan yapılar, satır sonu bölme veya bileşik sözcükler içindir; uzun çizgi ise konuşma, açıklama veya duraklatma içindir. Eğik çizgi, doğrudan alternatif veya oran ifade eder. Bütün bu kuralları şarkımızda kulağımızla da öğreneceğiz; sözlerin ritmi yerine oturduğunda, yazı kuralları da zihnimizde çakışıyor. Eğer satır sonunda hece bölme yapıyorsak, kısa çizgiyi nokta ve diğer noktalama işaretleriyle karıştırmayalım; o zaman kısa çizgi yalnızca kelimeyi bölüp sürdürür. Ve unutmayın: şarkımız, dersi pekiştirir; yazı kurallarını ise yine siz, yazarken öğrenirsiniz.