6 Sınıf Türkçe Kök İsim Kökü, Fiil Kökü şarkısı

Kök İsim ve Kök Fiil ne demek? Bu sorunun yanıtını bulmak için önce iki temel kavramı netleştirelim: kök ve gövde. Türkçede bir sözcüğün en temel anlam taşıyan, üzerine eki eklenerek yeni sözcükler türeten bölümüne kök denir; köke tek bir yapım eki eklenirse gövde oluşur. Yapım eki, yeni bir sözcük ortaya çıkarmak için kullanılırken; çekim eki, aynı sözcüğü zaman, kişi, kişi sayısı gibi özelliklerle çeşitlendirir. Bu farkı kavrayınca kökleri bulmak kolaylaşır. İsim kökü, üzerine hem yapım hem çekim eki alabilen, isim soylu bir temel biçimdir. “Su, dağ, göz, ok, taş, top” gibi tek heceli olabildiği gibi “balık, kitap, ev” gibi birden fazla heceli de olabilir. Örneğin su kökü, “suyum” (iyelik ve çekim), “sudaki” (yönelme + -ki eki), “suyla” (çokluk -lA), “suverici” (yapım + isim/zarf türeten -lA + -Ar + -lU) gibi biçimler alır. Gördüğünüz gibi üzerine hem eklenir hem de sözcüğün anlamı daralır ya da değişir; bu da isim kökünün doğasını gösterir. Fiil kökü ise üzerine hem yapım hem de çekim eki alabilen fiil soylu temel biçimdir. “Oku-, yaz-, gel-, git-, yap-, ol-” gibi fiil kökleri örneklenebilir. Fiil köklerinde ek alımı önce yapım sonra çekim ekleriyle sıralanır. Mesela oku- köküne yapım eki -lA eklersek “okula” (mekân adlandırması), -lAr eklersek “okurlar” (çokluk kip eki), -dır eklersek “okutur” (ettirgen/oldurgan) gibi. Bu da fiil kökünün türetme ve çekim işlevlerine açık olduğunu gösterir. Kökleri bulurken “-lar/-ler çokluk ekini temizle”, “-lik ekini çıkar”, “-im/-in kişi eklerini çıkar” yöntemi işe yarar. Çünkü bu ekler çekim ekidir ve kökün değişmesine neden olmaz. Örneğin “sevgiler” sözcüğünde “-lAr” çokluk ve “-lAr” kişi eki vardır; kök “sev-”. “Gözlüğünüzden” sözcüğünde “-ünüz” iyelik ve “-den” çıkma eki vardır; kök “göz”. “Yükseklik” sözcüğünde “-lik” yapım eki olduğu için kök “yüksek”tir; “lük” sadece isim kökü üretir. Peki yazı ile “yazar” arasındaki fark ne? “Yaz-” fiil köküdür; “-Ar” şimdiki zaman eki (yaz-A-r). Ama “yazı” hem tek başına isim olarak kullanılabilir hem de “yazılı” (yapım + zarf/particip), “yazık” (isim), “yazım” (iyelik + fiilden isim türetimi) gibi şekiller alır. Bu ikili kullanım, Türkçedeki morfolojik zenginliğin doğasıdır. Yabancı kökenli sözcüklerde durum biraz farklı olabilir. Örneğin “film” kökeni İngilizceden Türkçeye geçmiştir; üzerine “filmler”, “filmi” gibi ekler alır; kök “film”. Yine “televizyon” tek bir kök kabul edilebilir; “televizyonlar” (çokluk), “televizyonu” (belirtme hâli) gibi. Başarılı kök bulma alıştırması için iki adımlı düşünün: 1) Önce sözcüğün sonundaki çekim eki (çokluk, kişi, hâl, zaman) temizlenir. 2) Sonra kalan parça içinde yapım eki var mı kontrol edilir; varsa çıkarılır. Bu şekilde gördüğünüz her sözcüğü köküne erer hâle getirebilirsiniz.