6 Sınıf Türkçe Kök İsim Kökü, Fiil Kökü şarkısı v 2

Kök, Türkçede anlamı kendi başına taşıyan temel birimdir. Fiil kökü (eylem kökü) fiilleri oluşturur; örneğin “gel-”, “yaz-”, “ok-”, “gör-” fiil kökleridir. İsim kökü ise varlıkları, kavramları, kişi ve zaman bilgisi taşımayan tüm sözcükleri kapsar; “ev”, “su”, “göz”, “taş” gibi. Kökten tek bir eklenti eklendiğinde, aldığı ilk ek bir gösterge olduğundan sözcüğün köküyle olan bağını net biçimde görmek kolaylaşır. Örneğin “ev” köküne çokluk eki -lAr eklersek “ev-ler” biçimini elde ederiz. Bu durumda “ev” isim kökü, “ev-ler” ise bu kökten türeyen bir gövdedir. “yaz-ı-m” sözcüğünde “yaz-” fiil köküdür; ilk ek -i- (kişi- zaman eki) kökün ardına geldiği için sözcük bir gövdedir. Kök ile gövde arasındaki farkı çizgisel bir şema ile düşünebilirsiniz: “kök → (ekler) → gövde”. Özünde kök bölünemez; sözcüğün sadece çekirdeğidir. Gövde ise köke bir veya birden çok ek eklenerek oluşur. Bu yüzden kökün bulunması için sözüğün sonundan başlayıp tek tek ekleri geri soyuyoruz. Örneğin “gözleme”yi ele alalım: son ek -me (mastariyet ekidir), bir önceki -lA (araç, hali veya ortaklık eki), en sonra “göz” kalır: kök “göz”. Yine “okuyanlar”da -lAr (çokluk), -yor (şimdiki zaman), -nA (ortaç/şimdiki zaman eki), başta “ok” kalır: “ok-” fiil kökü. Bu örnekler, eklere geriye dönük biçimde bakıldığında kökün kolayca ortaya çıktığını gösterir. Kökler türlerine göre de adlandırılabilir. Fiil kökleri daima çekimsiz gelir; “git-”, “bak-”, “gel-”. Bu köklere eklenen fiil çekim ekleri (ör. -dI, -yor, -miş) fiil kökünü fiil çekimli duruma getirir. İsim köküne eklenen ad (isim) türeten ekler de gövdeleri yeniden isimleştirir: -lAr (çokluk), -lI (adıl), -sIz (yoksulluk), -lIk (kavram), -lA (araç/hali), -kI/ -ki (iyelik). “ev-cilik”te -ci (meslek), -lik (kavram) eki eklenmiş; “okullarımızda”da -lAr (çokluk), -ImIz (1. çoğul iyelik), -dA (yönelme/yükleme değil, kalma) sırasıyla gelmiştir. Sık kullanılan fiil eki ise ortaç/şimdiki zaman -yor: “okuyan”, “giden”, “gelen”. Mastariyet eki -me/-ma da fiil kökünden eylem isimleri türetir: “yazma”, “okuma”. Fiil köküne kimi zaman iki ek art arda gelebilir; örneğin “yüzdüren” (yüz-dür-mek/çağır-? anlamda değil, yüzmek’ten -dir/ -tir eden eki), bu da kökün tekrar kolayca bulunabileceğini gösterir. Hatalı “kök” bulma alışkanlığından kaçınmak gerekir. Kısa ve sık kullanılan kelimeleri kök sanma yanılgısı sık görülür: “gelmiş” bir kök değil, “gel-” fiil kökünden -miş (geçmiş zaman, 3. tekil/çoğul bağlamsal) ile oluşmuş bir çekimli biçimdir. Benzer şekilde “sevinmiş”, “yüzmüş” gibi şekiller de fiil kökünün çekimlidir. Kök, genellikle eklenen tüm eklere rağmen en basit anlamı taşıyan kısımdır. Bu prensiple pratik yaptıkça kök–gövde ayrımı gözünüzde belirginleşir. Türkçenin eklemeli yapısı sayesinde sonuna gelen ekler kökün berraklığını artırır; siz de videodaki şarkı ve örneklerle bu yapıyı pekiştireceksiniz.