7. Sınıf Fen Bilimleri - Işığın Madde Tarafından Soğurulması şarkısı (1)

Işığın madde tarafından soğurulması, hem günlük hem de fen derslerimizde karşımıza sık çıkan bir kavramdır. Anlatımı basit bir cümleyle başlayalım: Işık bir cisme çarpınca bir kısmı yansır, bir kısmı geçer ve bir kısmı soğurulur. Soğurulan ışık, madde içinde enerjiye dönüşür ve çoğunlukla ısı olarak hissedilir. İşte bu yüzden siyah kıyafetler yazın sıcak, beyaz kıyafetler serin hissettirir: siyah yüzeyler ışığı çok soğurur, beyaz yüzeyler daha çok yansıtır. Işığın renkleri farklı davranır. Güneş ışığı, kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi, mor gibi renklerin karışımıdır. Beyaz bir ışık bir prizmadan geçtiğinde bu renklere ayrılır. Bir cismin rengi, o cismin hangi renkleri yansıttığına bağlıdır. Yeşil yapraklar yeşil ışığı yansıttığı için yeşil görünür; kırmızı yaprak kırmızı ışığı yansıtır. Diğer renkler soğurulur ve enerjiye dönüşür. Bu durum bitkilerin fotosentezinde de önemlidir. Maddeler ışığı iletebilir, soğurabilir veya yansıtabilir. Bu üç etkileşim aynı anda olabilir. Şeffaf cam, gelen ışığın büyük bölümünü geçirir, küçük bir kısmını soğurur ve yansıtır. Kısmi saydam (yarı saydam) maddeler ışığı bir miktar geçirir, bir miktar da soğurur ve yansıtır. Bu yüzden arkalarını net göremeyiz. Opak (saydam olmayan) maddeler ışığı ya tamamen yansıtır ya da soğurur; geçirmez. Soğurulan ışık, atomları veya molekülleri daha hızlı titreştirir; bu titreşim ısı enerjisine dönüşür. Koyu renkli yüzeyler bu titreşimi çok artırır ve sıcaklık artar. Açık renkli yüzeyler ise ışığı daha çok yansıttığı için içeride titreşim az olur, sıcaklık artışı daha az olur. Aynalar da ışığı çok yansıtır; bu nedenle aynalarla güneş ışığı odaklanabilir, odak noktasında ısı artar ve alev alır. Cam ve su şeffaf görünür çünkü görünür ışığın büyük bölümünü geçirirler. Ancak cam ve su, morötesi (UV) ve kızılötesi (IR) ışınları önemli ölçüde soğurur. Bu nedenle UV’nin bize zararı olabilir; bu yüzden camda, cildimizde ve gözlerimizde koruma düşünülür. Gözlükler ve güneş gözlükleri, göze gelen ışığın şiddetini azaltarak hem konfor sağlar hem de koruyucu bir etkisi olur. Ancak özel koruma gereken durumlarda filtreli camlar kullanılır. Dersin özetini şarkıyla daha akılda kalıcı hale getirelim: Işık vurur, bir kısmı yansır, bir kısmı geçer, bir kısmı ısı olur. Koyu yüzey ısınır, açık yüzey serin kalır. Cam geçirir ama UV ve IR’yi az soğurur. Renkler nasıl görünüyor? Yansıtılan renk, cisim o renkte görünür. Böylece soğurma ve yansıma olaylarını birbirinden ayırt eder, basit örneklerle günlük hayatımızda da açıklayabiliriz.