7. Sınıf Türkçe - Basit, Türemiş, Birleşik Fiiller şarkısı (1)

Merhaba gençler! Bugün 7. sınıf Türkçe’de fiilleri üç büyük kümeye ayırarak konumuzu bir şarkıyla öğreniyoruz: basit fiiller, türemiş fiiller ve birleşik fiiller. Bu üçlü, tıpkı bir bahçenin kökü, gövdesi ve dalları gibidir: kök basit fiildir; gövde ve yapraklar ise eklerle büyüyerek türemiş fiilleri oluşturur; dallar birbirine bağlanınca da birleşik fiiller doğar. Bu anlayışı oturttukça dilbilgisi, size bir yol işaretinden daha fazlası olacak, çünkü düşüncelerimizi şekillendiren bir motor gibi çalışır. Basit fiiller: Bunlar tek köklü ve doğrudan olan fiillerdir; yalnızca fiil kökü veya gövdesiyle kalır, anlamı değiştiren bir ek almaz. Örnekler: git-, gel-, ver-, tut-, al-, bak-, oku-, yaz-, iç-, uyu-. Sınavlarda bazen basit fiil gibi görünen ama türemiş fiil olan sözcükler de çıkar; farkı anlamak için sözcüğü sözcüğüne bölüp anlam değişimini takip etmelisiniz. Basit fiiller bir ağacın kökü gibidir; derindir, sağlamdır, ama tek başına kalsaydı dallar çıkmaz, yapraklar gövdesine sarılmazdı. Türemiş fiiller: Kök veya gövdeye anlam değiştiren ekler eklenir; böylece fiilin anlamı daralır, genişler ya da yeni bir eylem doğar. Ekleri şöyle toparlayabilirsiniz: - Anlamı yönlendiren ekler: -lA (kılmak, yapmak anlamında) → gezme, gezle; -lAn- (nefeslenmek, ısınmak anlamında) → nefeslen, ısın-; -lAr- (beraber, aynı anda eylem) → bakışlaşmak, konuşmak. - Anlamı güçlendiren ekler: -dır-, -tır-, -dur- (causative): sevdir-, yaptır-, çıkar-, büyüt-, yükselt-. - Pasif/geri dönüşlü ekler: -lAn-, -n-: yıkan-, soyun-, kaybolmak; -il-, -ul-, -ül-, -ıl-: verilmek, kurulmak, açılmak, doğrulmak. - Süreklilik/yineleme: -le-, -leş-, -leşme-: kızlaşmak, ağırlaşmak, yeşilleşmek; ayrıca -a/-e fiil çekim ekleri ile fiil kökünden sıfat veya ad türeten -lık, -lık: kötülük, gençlik, güzellik. Türemiş fiiller, kökten doğan yeni dallar gibidir; bir ek, eylemi bir hâl’den başka bir hâle çevirir ve dilin mantığına derin bir ritim katar. Birleşik fiiller: Birleşik fiillerde iki (veya daha fazla) sözcük bir araya gelir; birlikte başka bir fiilin görevini üstlenir. İki türü vardır: - Görünür birleşik fiil: Sözcükler boşlukla veya tireyle bağlanır; örnekler: göz at-, göz kır-, nefes al-, aşık ol-, söz ver-, su dök-, köprü kur-, hasta düş-, kıpırdanma. - Anlamsal birleşik fiil: Sözcükler bitişik ve bir sözcükmüş gibi görünür; yeni bir fiil anlamı kazanır. Örnekler: kaybolmak (yok olmak), yararlanmak (kullanmak), alışmak (uyum sağlamak), anlaşılmak (anlamı bulmak), bitmek (tamamlanmak). Bunları sınavlarda doğru anlamlandırmak çok önemlidir. Birleşik fiiller, bir ağacın dalları gibidir; bir dal diğerini tutar, birlikte daha büyük bir gövdeye tutunurlar ve anlam bütünü daha geniş, daha net olur. Karıştırılan durumlar: Bazen türemiş fiillerde ünlü uyumu veya ses olaylarıyla biçim değişebilir. Örnek: ver- + -il- → verilmek (üre–üri uyumu). Kaybol- gibi fiillerde -lAn- ekini görünce türemiş düşünürsünüz; çünkü birleşik görünmez ama anlam yeni bir fiil doğurur: “yok olmak”. Bu gibi durumlarda sözlükte “birleşik fiil” notunu aramak işinizi kolaylaştırır. Sınav taktikleri: - Önce kökü tespit etmeye çalışın; ek varsa türemiş olma ihtimali yüksektir. - Türemiş fiillerde -lA, -lAn-, -lAr-, -dır-, -tır-, -il-, -ul-, -ül-, -lık gibi ekleri sayın. - İki kelimelik ve yeni anlam taşıyan fiiller birleşik fiil olabilir; cümlede anlamı deneyin. - Kaybolmak, yararlanmak, anlaşılmak gibi “anlamsal birleşik fiil”leri mutlaka bir kez daha tekrarlayın; zira yazılışları tek kelime gibi görünür ama anlamı birleşiktir. - Sınavda verilen cümleyi düşünün: fiilin ne yaptığını, kimle, neyle yaptığını, hangi yönde bir sonuç doğurduğunu not edin; bu çizgiyi şarkıya eşlik eder gibi izleyin. Bu ders, fiillerin içindeki kökler ve ekler arasında saklı kalmış bir ormanı fısıldar; eğer kökten tutunursanız, ağaçların dalları kendiliğinden açılır. Şarkıyla pratik yapın, tekrar edin, çünkü tekrar bir kazanımdır ve her tekrar, dilin şarkısına daha yakın bir adımdır.