7. Sınıf Türkçe - Ek Fiillerde Zaman şarkısı

Ek fiiller, asıl fiil kök veya gövdesine eklenerek fiilin zaman, kip, kişi ve öğelerini (özellikle “gelmişlik” yönünü) gösteren, dilimizdeki birincil zaman mekanizmasıdır. Ek fiil, kökün sonuna doğrudan eklendiği için zaman ve kip bağlamı onunla kurulur; yani fiilimizin şu an, geçmiş veya gelecek olup olmadığına karar veren bu eklerdir. Bu bağlamı daha iyi anlamak için “ek fiil nedir?” sorusuna “fiilin zaman ve kişisini işaret eden, asıl fiil köküne doğrudan gelen yardımcı öğe” yanıtını verelim. Örneklerde “gel-” köküne -di, -yor ve -ecek eklerini getirerek zaman ve kip kurgusu yapıyoruz: “O geldi.” (geçmiş), “O geliyor.” (şimdiki), “O gelecek.” (gelecek). Bu örnekler, ek fiilin dilin işleyen saatleri olduğunu, bizi hangi zamana götüreceğine doğrudan yön verdiğini gösterir. Şimdiki zaman -yor/-iyor ekiyle kurulur: “Ben bu kitabı okuyorum.” Geçmiş zaman -di ile kurulur: “Ben bu kitabı okudum.” Gelecek zaman -ecek/-acak ile kurulur: “Ben bu kitabı okuyacağım.” Gerekçek kipler içinde geniş zaman -er/-ar ile kurulur: “O güzel resim yapar.” Şart kipi -se ekiyle kurulur: “Gelseydim, yardım ederdim.” Emir kipi ise ek fiilin biçimi olmadan da belirgindir: “Oku!”, “Yaz!”, “Gelsin!” Bu tüm yapılar, ek fiilin temel işlevini teyit eder: zaman ve kip, ek fiil yoluyla anlatılır. Görevli yardımcı fiiller ise ek fiili yüklemek, derinleştirmek veya anlamsal kaydırma yapmak için kullanılır. Bu grupta “görünmek, sanmak, bilmek, olmak, istemek, zannetmek, yazmak/okumak (yardımcı anlamda), durmak, kalmak” gibi fiiller yer alır. Örnek: “Onun geldiğini görünmüyoruz.” burada “görünmek” yardımcı fiil, asıl fiil “gel” eylemidir. “Onun geleceğini sanıyorum.” cümlesinde “sanmak” yardımcı, “gelecek” zamanı gösterir. “Onu okumuş olmalı.” cümlesinde “olmalı” modal bir ekleme ve zamanı taşır. Bu yapılar, ek fiilin taşıdığı zaman bilgisini yardımcı fiilin öznel tonuyla birleştirir. Zaman ve kip çözümlemesinde tek cümlede şunlara bakmalıyız: Asıl fiil kökü, ek fiilin biçimi (-di, -yor, -ecek, -er, -se), kişi ekleri (-m, -n, -k, -ız/-iz), yardımcı fiilin varlığı ve işlevi, zaman zarfları (şimdi, dün, yarın) ile uyum. “Ben dün kitabı bitirmiştim.” cümlesinde “bitir-” kökü, -miş geçmiş geçmiş eki, -tı- görünüş ekleri, -m kişi eki vardır; “dün” zarfı bu zaman görüşünü güçlendirir. Böylece ek fiil, zamansal resmin ana kılavuzu olur; yardımcı fiiller bu resme sıcaklık, ton ve anlam katmanı ekler. Bu bölümü özetlemek gerekirse: Ek fiil, fiilin zaman ve kip yönünü doğrudan belirler; görevli yardımcı fiiller anlamı genişletir; zaman zarfları bu ilişkiyi pekiştirir; tüm bu yapılar bir araya geldiğinde cümledeki zaman resmi netleşir ve doğru okunur.