7. Sınıf Türkçe - Fiilleri Yapısına Göre Tanıma şarkısı (1)

Merhaba sevgili öğrenciler! Bugün 7. sınıf Türkçe’de fiilleri yapısına göre tanıyacağız. Türkçe’de fiilleri incelemenin pratik bir yolu, onları nasıl kurulduklarına bakarak sınıflandırmaktır. Bu ders şarkısı ile hem kavrayıp hem de akılda kalıcı bir şekilde pekiştireceğiz. Önce basit fiillerle başlayalım. Basit fiil, köküne hiçbir yapım eki gelmemiş olan fiildir. Örnekler: “gitmek, gelmek, yazmak, içmek, okumak, bakmak.” Bunlarda sadece kök ve temel çekim ekleri bulunur; “yapım eki” yoktur. Basit fiil = kök + (yüklemleşme/kişisel çekim). Yapım eki almış fiil, kökten sonra yapım eki geldiği için anlamı genişleyen veya yeni bir anlama dönüşen fiillerdir. Yapım ekleri çoğu kez -la/-le, -lan/-len, -laş/-leş gibi eklerdir. Örnekler: “güzelleşmek, yeşillenmek, temizlemek, mutlu olmak, öğrenmek.” Bu tür fiillerde kök bir isim ya da sıfat olabilir: “güzel”den “güzelleşmek”; “toz”dan “tozlanmak”; “sessiz”den “sessizleşmek.” Yapım eki ile fiilleşen köklere “fiilleşmiş isim kökü” diyoruz. Birleşik fiil ise iki kökün bir araya gelerek oluşturduğu fiildir. Bir türü, aynı kökün yinelenmesiyle kurulan “dönüşlü birleşik fiil”dir: “gel-gitmek, koşuşmak, uçuşmak, akıp akmak, yazıp yazmak.” Bu fiiller genellikle yinelenen, süreklilik ya da yoğunluk bildirir. Birleşik fiilin ikinci türü ise anlamca birleşik fiillerdir: “yapboz yapmak, söz vermek, akşam olmak, olup bitmek.” Bu örneklerde “yapmak, vermek, olmak” asıl fiildir; diğer kelime onu tamamlar. Her ikisine de “birleşik fiil” denir. Görünürde basit gibi durup da yardımcı fiil kullanılan yapılar vardır: “görünmek, alışmak, bitmek, kaybolmak, olmak.” Bunlar da kök + -mek biçimindedir; kök yalın görünse de yeni bir fiil oluşturdukları için yapım eki almış kabul edilebilir. “Görünmek”te “görün” kökünün “-mek” ile fiilleştiğini, “bitmek”te “bit” kökünün fiilleştiğini bilmeliyiz. Buna karşın “gelmek” kökü doğrudan ve basittir; -mek eklenmiştir, yapım eki değil. Türeme fiiller de yapım eki almış fiillerin bir alt başlığıdır. “Türeme” demek, bir kökten türetilmiş fiil demektir. “-le, -laş, -lan” gibi eklerle türetilenler türeme fiillerdir: “parlamak, titremek, ağırlaşmak, acımak” gibi. Yani “yapım eki almış fiil = türeme fiil” diye geniş bir kesişim düşünebiliriz. “Türeme” ifadesi daha çok sıfat/isimden fiile dönüşmeyi vurgular. Şimdi bir şarkı kitiplerimizle pekiştirelim. Basit: git, gel, yaz, iç, oku. Yapım: güzelleş, yeşillen, mutlu ol, temizle. Birleşik: gel-git, koşuş, yazıp yaz, olup bitti, söz ver. Yardımcıyla fiilleşen: görün, bit, alış. Bu küçük liste akılda kalıcı olacaktır. Dikkat edilmesi gerekenler: “yazı” kelimesi isimdir (yazı yazmak), “yazmak” fiildir. “Yazıcı” yazı yapan kimse/cihaz anlamında bir isimdir, fiil değildir. “Olmak” yardımcı fiil olarak çok kullanılır: “mutlu olmak, hazır olmak.” Sınav sorularında buna “yardımcı fiille kurulmuş fiil” denebilir. “Dönüşlü birleşik fiil” sorularında “gel-gitmek” gibi örnekler sıkça sorulur. Unutmamanız gereken şarkı satırları: Basit fiil: Kökte sadece çekim var. Yapım eki: -le, -laş, -lan, -mek ile fiil olur. Birleşik fiil: Yinelenen veya anlamca bütünlük. Bu bilgileri şarkıda pekiştirerek, sorularda hem tanıma hem de örnek verme becerinizi geliştireceksiniz.