7. Sınıf Türkçe - Gereksiz Sözcük Kullanımı şarkısı

Gereksiz sözcük kullanımı, anlatıma fazladan taş koymak gibidir; ne kadar doğru ve güzel sözlerle kurulursa kurulsun, gereksiz süsler cümlenin öz suyunu bulandırır ve ritmini bozar. Siz de şarkımızın çevik ritmi gibi, cümleleri temiz ve akıcı bir çizgiyle çizin; çünkü Türkçede güçlü bir ifade, fazla yük taşımak yerine hedefe hızla varan bir ok gibidir. Gereksiz sözcük kullanımı, dilde iki yönden görünür: Birincisi pleonasm’dır; aynı anlama gelen iki sözcüğü yan yana getirerek anlamı “ikiye katlamak” (örnek: “aynı anda aynı zamanda”, “birlikte beraber”, “mutlaka kesinlikle”). İkincisi, cümlenin anlamına katkı sağlamayan sıfat, zarf ve bağlaçların birikmesidir; örneğin “en çok çok daha en iyi” gibi sıfatlama, cümleyi boğar ve akıcılığı keser. Dilin ritmine saygı göstermek, bazen daha az sözcükle daha çok anlatmaktır; işte o noktada yalınlık, bir köprü gibi anlamı karşı kıyıya sağlam taşır. En sık rastlanan pleonazmlardan örnekler verelim: “aşağı indirmek” (aşağı indirmek değil, “inmek” ya da “aşağıda inmek”), “yukarı çıkmak” (yukarı çıkmak yerine “çıkmak”), “birlikte beraber” (birlikte ya da beraber), “aynı anda aynı zamanda” (aynı anda ya da aynı zamanda), “tek bir tane” (bir tane), “müşteri kitlesi” (müşteri ya da kitle), “başlı başına ayrı ayrı” (başlı başına ya da ayrı ayrı), “tekrar tekrar tekrar” (tekrar ya da tekrar tekrar). “Kendi kendime” ifadesi ise bazen pleonazm olmayabilir; “Ben kendim gittim” örnek cümlede “kendim” vurguyu güçlendirir ve pleonazm sayılmaz. Bu nüansı hatırlamak, cümlenin niyetini anlamayı kolaylaştırır. Sıfatlama fazlası da yaygındır: “çok en çok daha en iyi”, “fazlasıyla aşırı derecede”, “hemen şu an şu anda hemen”. Bu kullanımlar cümleye güç katmaz, aksine anlamı “sisli çay bardağı” gibi bulanıklaştırır. “Birdenbire” ve “birden” karşılaştırması da önemlidir: “Birden kapı açıldı” aniden gerçekleşen bir olayı anlatır; “Birdenbire kapı açıldı” aynı durumu daha güçlü bir vurguyla ifade eder. Her iki biçim de doğrudur; ancak aynı cümlede ikisini birden kullanmak pleonazmdır. Gereksiz bağlaç ve edatlar da dikkat ister: “ve ve”, “ve de”, “ama fakat ancak”, “hem hem de” gibi art arda dizilmiş bağlaçlar, cümleye “çok renkli ama dağınık” bir örtü giydirir. Aynı zamanda “en sonunda” ile “sonunda” arasındaki ince fark da cümleyi netleştirir; “en sonunda” bitmiş bir işlemin son noktasını, “sonunda” ise beklenen bir sonucu anlatır. Tek bir cümlede ikisini kullanmak anlamsal tekrara yol açar. Yanlış anlaşılan bir terim vardır: tekleştirme. Türkçede “tek bir tane” ifadesi pleonazmdır; “tek” kelimesi “bir” anlamını zaten içerir ve tekleştirme ilkesine aykırıdır. Bu nedenle cümleyi “bir tane” ya da “tek tane” olarak düzeltmek doğrudur. Benzer şekilde “fazlasıyla aşırı derecede” ifadesi, hem derece hem aşırılık hem fazlalık içeren üç katmanlı bir yük gibidir; doğru olanı seçmek, ritmi ve anlamı dengelemektir. Anlatımınızı temizlemek için pratik yöntemler çok faydalıdır. Önce metni yüksek sesle okuyun; sesiniz, gereksiz sözcüklerin varlığını “tırnak altında sürtünen taş” gibi hissettirecektir. Sonra cümle içinde çift anlamlılık ve yinelenen sözler işaretleyin; gereksiz yükleri ayıklayın, kısa ve net biçimde yeniden kurun. Süreçte, cümlenin iskeletiyle süslerini ayırt etmeyi öğrenmek önemlidir; iskelet sağlam olmalı, süsler ölçülü ve yerinde kullanılmalıdır. Şarkımızın her bir mısrası, bu kuralları ritimle pekiştirir: “Çok en iyi, beraber birlikte” diyenler hemen düzeltir; “aynı anda aynı zamanda” demez, tek bir vurguyla “aynı anda” der. “Aşağı indirmek” demeyiz, “inmek” deriz; “tek bir tane” demeyiz, “bir tane” deriz. Bu basit ama etkili değişiklikler, anlatımınızı su gibi berraklaştırır ve cümleleriniz, hedefe hızla giden ok misali keskin ve net olur. Şimdi ritmi tutun, cümlelerinizi temizleyin; dil, sizin elinizde daha berrak, daha güçlü ve daha akıcı olacak!