7. Sınıf Türkçe - Zaman ve Anlam Kayması Nedir şarkısı (1)

Zaman ve anlam kayması, Türkçede cümle ve metin bağlamında zaman ile anlam ilişkisinin karışması veya kaybolması durumudur. Bu, genellikle aynı bağlam içindeki eylemlerin farklı zamanlarda (geçmiş, şimdiki, gelecek) anlatılması veya zamanın işaretine rağmen anlamın beklendiği gibi ilerlememesiyle ortaya çıkar. Kısacası: bazen “hangi zamanda?” sorusu ile “hangi anlam?” sorusu uyuşmaz ve okur/ dinleyen kafası karışır. Bu kavramı iyi anlamak için “zaman” kavramını açalım: Türkçede -di’li geçmiş (-dı), -miş’li bilinen geçmiş (-miş), şimdiki zaman (-yor/-iyor) ve gelecek zaman (-ecek/-acak) gibi temel zamanlar vardır. Bunlar “anlam” (zamirin veya bağlamın işaret ettiği zaman) ile birlikte kullanılır. Bazen geçmiş bir olayı anlatırken şimdiki zamanla devam ederiz; bazen de “gelmişti” ile “geldi” arasındaki farkı iyi ayırt edemeyiz. Bu ikili uyumsuzluk “zaman ve anlam kayması” başlığı altında işlenir. Örnek 1 (zaman uyumsuzluğu): - Yanlış: Dün okula gittiğimde, bugün de sınav yapıyoruz. - Doğru: Dün okula gittiğimde, bugün de sınav yapıyoruz. (yoksa) Dün okula gittiğimde, bugün de sınav yapıldı. / Dün okula gittiğimde, o gün sınav yapıldı. Örnek 2 (anlam kayması): - Yanlış: Daha önce bu konuyu görmüş olayım ama yine de unutmuş muyum? - Doğru: Daha önce bu konuyu gördüğümü sanıyorum ama yine de unutmuşum. Örnek 3 (bilinen geçmiş ile bilinmeyen geçmiş karışması): - Yanlış: Annem dün bana şeker verdi, sonra onları atarım. (anlam: atarım= gelecek; ancak “verdi” geçmişte gerçekleştiği için “atacağım” daha doğal) - Doğru: Annem dün bana şeker verdi, sonra onları atacağım. Peki neden önemlidir? Çünkü bu kaymalar metnin bütünlüğünü bozar, öğrencinin anlayışını sınırlar ve sınavda anlam kaybı yaşatır. Bu yüzden konuşurken veya yazarken zaman uyumunu korumak gerekir. Zaman uyumu, genellikle bir metindeki ana cümledeki zamana bağlı olarak yan cümlelerde ve eşdeğer cümlelerde aynı anlam düzlemini (örneğin geçmiş) korumayı gerektirir. Zaman ve anlam kayması nasıl olur? En sık karşılaştığımız türler: - Geçmiş anlatıda şimdiki zaman: Gençlik yıllarımda köye giderim, orada da sıkılırım. Bu tür “anı anlatımı”nda şimdiki zamanın kullanılması doğaldır; çünkü geçmişin etkisiyle yaşanan duygular anlatıma taşınır. Ama ders bağlamında, bilimsel açıklama veya olgular söz konusuysa, geçmiş zaman uyumu tercih edilir: Giderdim, sıkıldım. - Bilinen geçmiş (-miş) ile bilinmeyen geçmiş (-di) karışması: “Geldi” bana göre gerçekleşen bir durumu kesinlik bildirir; “gelmiş” ise duyduğum, duyumsadığım bir durumu bildirir. Bu iki biçim birbirine karıştırılırsa anlam belirsizleşir: “Dün gelmişti” (duyum) yerine “Dün geldi” (kesin) tercih edilebilir. Karşılaştırma: Annem gelmiş (duyduğum) vs. Annem geldi (biliyorum). - Bağlaç ve zaman ilişkisi: “ama/çünkü” gibi bağlaçlar eklenince cümle bağlamı değişebilir. “Dün dışarı çıktım ama yağmur yağdığı için ıslanırım” cümlesi anlam çelişkisi yaratır. Daha doğrusu: “Dün dışarı çıktım ama yağmur yağdığı için ıslanıyorum” veya “ıslandım.” - Süre ve tarih belirteçleri ile uyumsuzluk: “Daha önce hazırlandım ama daha sonra tamamlayacağım” türü cümlelerde “önceden hazırlanma” eylemi tamamlanmış gibi görünürken “tamamlama” eyleminin gelecek olması anlam çelişkisi yaratır. Böyle durumlarda eylem durumu (tamamlanmışlık/ tamamlanmamışlık) netleştirilmeli: “Daha önce hazırlamaya başladım ama daha sonra tamamlayacağım.” - Bilgi ve görüş karışması: “Biliyorum/ Sanıyorum/ Duyduğuma göre” gibi ifadeler bilginin kaynağını belirten sözlerdir. Bu sözler zaman ile uyumlu olmalıdır. “Duyduğuma göre geldi, fakat ben düşünüyorum ki gelmiş” cümlesinde “geldi” kesin bilgi, “gelmiş” duyum bilgisi. Birini seçmek gerekir: “Duyduğuma göre geldi” veya “Sanıyorum ki gelmişti.” Metin bütünlüğü ve anlatım: Metin içinde zaman akışı çoğu kez tek bir zaman düzlemi üzerinde ilerler. Ana cümlede geçmiş kullanılıyorsa yan cümle de geçmişle uyumlu olmalıdır; anı anlatımı gibi özel durumlarda şimdiki zaman kullanımı doğal kabul edilir. Öğrenciler için pratik yöntem: 1) Cümlede zaman işaretlerini (dün, önceden, sonra, birazdan) belirle. 2) Eylemin tamamlanıp tamamlanmadığını (tamamlanmışlık) ve kişinin bilgi düzeyini (duyum/ kesin) düşün. 3) Bağlacın anlamını gözden geçir (ama/çünkü/çünkü vs.). 4) Cümleyi sesli oku; zaman uyumsuzluğu genellikle okunduğunda hissedilir. Sınav ve günlük hayat: Sınavlarda, “zaman kayması” sıkça verilen metin içinde cümlelerin birbiriyle uyumsuz zaman kullanımıyla test edilir. Öğrenci, metnin genel zamanını koruyarak yan cümleleri ve bağlaçlı yapıları uyumlu hale getirir. Günlük hayatta ise hikâye anlatırken anlatımı canlandırmak için şimdiki zamanı bilinçli seçmek doğaldır; fakat bilimsel açıklamada kesinlik ve doğruluk için geçmiş zamanın tutarlılığı tercih edilir. Kısa kural özeti: Aynı bağlam, aynı zaman. Bilinen geçmiş (-miş) ile bilinmeyen geçmiş (-di) ayrımını koru. Bağlaç ve zaman ilişkisini dikkatle kur. Süre ve tarih belirteçlerini eylemin durumuyla uyumla. Oku, duy, düzelt.