8. Sınıf Fen Bilimleri - Doğal seçilim kavramı şarkısı

Doğal seçilim, canlıların yaşadıkları çevreye uygun özelliklere sahip olanlarının daha çok yaşayıp üremesi ve bu özelliklerini sonraki kuşaklara aktarmasıyla açıklanan bir evrim mekanizmasıdır. Bu süreç, yaşayan canlılarda sürekli olarak işler; dolayısıyla türler zaman içinde değişebilir, yeni türler oluşabilir. Öğrenmek için önce dört temel kavramı iyi anlamalıyız: - Çeşitlilik (varyasyon): Bir türün bireyleri arasında bulunan fiziksel, davranışsal veya fizyolojik farklılıklardır. Örneğin baklagil tohumlarının büyüklüğü, sineklerin kanat uzunluğu veya zürafaların boyun uzunluğu çeşitlilik gösterir. Bu farklılıklar çoğu kez kalıtsal olur; mutasyonlar (DNA’daki değişimler) ve eşeyli üreme sırasındaki yeniden karışım (crossing-over, kromozom ayrımı) gibi süreçlerle ortaya çıkar. - Kalıtım: Yararlı farklılıklar, ebeveynlerden yavrulara geçebilir. Böylece “uygun özellik” bir kuşaktan diğerine aktarılır. - Aşırı üreme (fazla üretim): Çoğu türde, hayatta kalıp üreme şansı her birey için aynı değildir. Kaynaklar sınırlı olduğu için yalnızca çevreye daha iyi uyarlanmış bireylerin hayatta kalma ve üreme olasılığı yüksektir. - Ayırt edici uyum: Çevreye iyi uyum sağlamış bireylerin kalıtım üstünlüğü (fitness) vardır. Bu nedenle zaman içinde o türde “uygun” özelliklerin sıklığı artar. Doğal seçilimin farklı örnekleri görmek için tarihsel ve güncel vakaları inceleyebiliriz. Darvin’in finçalarında gagaların şekli ve uzunluğu, bulundukları adalardaki tohum türlerine ve sertliğine göre değişmiştir; böylece iyi beslenen ve üreyen bireylerin gagaları bir sonraki kuşakta daha yaygın hale gelmiştir. İngiltere’de endüstriyel melanizm olayında, endüstri kirliliği arttıkça açık taşlı ağaç gövdeleri kirlenmiş, açık renkli güveler avcılarca daha çok fark edilmiştir. Koyu renkli varyantlar çevrede avantaj kazandıkça artmıştır. Günümüzde bakterilerdeki antibiyotik direnci doğal seçilimin bir sonucudur: Antibiyotik varlığında dirençli bakterilerin yaşama ve çoğalma şansı artar; bu yüzden aynı soydan dirençli bireyler zaman içinde çoğalır. Bu süreçle sık karıştırılan “mutasyon” ve “yönlendirme” kavramlarını netleştirmek önemlidir. Mutasyonlar rastgele ortaya çıkar; çevre, bu rastgele değişimlerin bazılarını “uygun” bulur. Doğal seçilim, yaşamaya uygun varyantların seçilmesini sağlar; yani mutasyonlar üretir, seçim çevre yapar. Bir başka karışıklık da evrim ile “tür değişimi” arasındaki farktır: Evrim, bir tür içindeki özellik sıklıklarının zaman içinde değişmesidir; tür değişimi ise çoğu zaman binlerce nesil boyunca birikerek yeni türlerin oluşmasını gerektirir. Bu nedenle bir nesilde belirgin bir tür dönüşümü beklemek gerçekçi değildir; doğal seçilim adım adım, yavaşça ilerler. Canlılarda “fitness” (uyum başarısı) ölçülürken, en çok hayatta kalıp üreyen bireylerin özelliklerinin kuşaklar boyunca sıklığı artar. Bu, sıcaklık, ışık, nem, besin, avcı ve rekabet gibi çevresel koşulların belirlediği bir denge sürecidir. Yönlendirici seçilimde çevre uç değerleri ödüllendirir (örneğin soğukta uzun tüylü bireyler avantajlı olur), kararlı seçilimde orta değerler avantajlıdır, ayırıcı seçilimde ise iki uç arasındaki farklar artar. Tüm bu mekanizmalar, hayvanlar, bitkiler ve mikroorganizmalar gibi farklı türlerde aynı anda ve bir arada çalışır. Unutulmamalıdır ki doğal seçilim, bireysel çabaların değil; üreme başarısı ve kalıtımın sonucudur. Eğer bir özellik yaşama ve üremeye katkı sağlamıyorsa, o özellik çevre baskısı altında zamanla azalır. Bu nedenle doğal seçilim, yaşamın çeşitliliğini koruyan ve uyum yeteneğini artıran, adım adım ilerleyen bir değişim mekanizmasıdır.