8. Sınıf Fen Bilimleri - Tek karakter çaprazlamaları ile ilgili problemler çözme şarkısı (1)

Merhaba öğrenciler! Fen Bilimleri dersimizde kalıtım bölümüne odaklandığımızda, “tek karakter çaprazlamaları” tam da anlayıp çözmeye odaklanmamız gereken temel bir konudur. Bu derste, bir özelliği belirleyen tek bir gen üzerindeki iki farklı alel ile ilgili örnekleri çözeceğiz. Öncelikle birkaç temel kavramı netleştirelim. Genler, ebeveynlerden yavrulara geçen kalıtsal birimlerdir. Bir gen üzerindeki farklı biçimlerine aleller denir. Bir bireyde aynı özellik için iki alel bulunur; bunlar anneden ve babadan birer adet gelir. Homozigot, iki aynı aleli taşıyan bireydir (AA veya aa). Heterozigot ise farklı alelleri taşıyan bireydir (Aa). Dominant alel, baskın olanıdır ve yazımda büyük harfle gösterilir (A), resesif (çekinik) alel ise küçük harfle gösterilir (a). Genotip, alel kombinasyonudur (AA, Aa, aa); fenotip ise görülen özelliğin kendisidir (örneğin kahverengi göz). Tek karakter çaprazlamasını anlamak için Punnett kareleri kullanırız. Ebeveynlerden üretilecek gametleri (yumurta veya sperm) yazıp, karşılıklı kesiştirerek yavru bireylerin olası genotip ve fenotip oranlarını hesaplarız. En basit durum, baskın-resesif basit Mendel kalıtımıdır. Örneğin, A aleli kahverengi gözü (dominant), a aleli mavi gözü (resesif) belirtsin. F1 neslinde heterozigotlar görülür (Aa), fakat fenotip baskın olur. F2 neslinde heterozigot (Aa) x heterozigot (Aa) çaprazlaması, genotip oranını 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranını ise 3 kahverengi : 1 mavi verir. Bu 3:1 oranı, tam baskınlıkta sık karşılaştığımız klasik sonuçtur. Tam baskınlık dışında, iki önemli özel durum daha var: kodominantlık ve eksik baskınlık. Kodominantlıkta her iki alel de birlikte görünür; örneğin kırmızı (RR) ile beyaz (BB) çiçekli bitkilerde F1’de kırmızı-beyaz benekli (RB) çiçekler ortaya çıkar. Bu durumda F2 neslinde genotip oranı 1 RR : 2 RB : 1 BB olurken, fenotip oranı da 1 kırmızı : 2 benekli : 1 beyaz şeklindedir; yani 1:2:1’dir. Eksik baskınlıkta ise heterozigotlarda ara bir fenotip oluşur. Örneğin kırmızı (AA) ile beyaz (aa) çiçekli bitkilerde F1 pembe (Aa) çiçekler görülür; F2 neslinde yine genotip oranı 1 AA : 2 Aa : 1 aa, fenotip oranı ise 1 kırmızı : 2 pembe : 1 beyaz olur. Yani bu durumda da 1:2:1 oranı fenotip düzeyinde görülür. Bir de test çaprazlaması kavramını bilmelisiniz. Fenotipte baskın özellik gösteren bir bireyin genotipini anlamak istediğimizde, onu resesif bireyle (aa) çaprazlarız. Sonuçta tüm yavrular baskın görünüyorsa (A? x aa → tüm Aa), ana birey homozigot baskındır (AA). Yavruların yarısı baskın, yarısı resesif çıkarsa (Aa x aa → 1 Aa : 1 aa), ana birey heterozigot baskındır (Aa). Bu yöntem, genotip belirleme için pratik bir yoldur. Problemleri çözerken şu adımları izleyin: 1) Soruyu dikkatlice okuyup hangi alelin baskın, hangisinin resesif olduğunu belirleyin. 2) Ebeveynlerin genotiplerini net yazın (AA, Aa, aa). 3) Her ebeveynin üretebileceği gametleri yazın (örneğin Aa → A ve a). 4) Punnett karesini çizin ve gametleri yerleştirerek yavru genotiplerini doldurun. 5) Genotip ve fenotip sayılarını sayın, gerekirse oranlayın. 6) Eğer yüzde istenirse, toplam yavru sayısına göre bölüp yüzde hesabı yapın. Özellikle heterozigotlarla yapılan çaprazlarda AA, Aa, aa oranını 1:2:1 olarak yazmanız sıklıkla işinize yarar; baskın-resesif fenotip ayrımı varsa 3:1 oranını da sıkça göreceksiniz.