8. Sınıf Fen Bilimleri - Türkiye'de görülen iklim tipleri (Genel bilgi) şarkısı (1)

Türkiye, 36–42° kuzey enlemleri arasında yer alır ve farklı yükseltiler, denize yakınlık–uzaklık, basınç ve rüzgâr sistemleri nedeniyle birden fazla iklim tipini birlikte yaşar. Bu çeşitliliğin temel nedeni; ilkbahar–sonbahar dönemlerinde cephesel yağışların artması, yazın kararlı subtropikal yüksek basıncın Akdeniz ve Ege kıyılarında kuraklık oluşturması, kışın soğuk hava dalgalarının karasal iç bölgelere ilerlemesi ve dağların yükseltiye bağlı sıcaklık düşüşleri yaratmasıdır. Böylece aynı anda hem Akdeniz kıyılarında sıcak yazlar ve ılıman kışlar görülür hem de İç Anadolu ve Doğu Anadolu’da soğuk, kar yağışlı kışlar ve yağışı mevsimsel dağılımları farklı iklimler ortaya çıkar. En yaygın tiplerden biri Akdeniz iklimidir. Bu iklimde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılıman ve yağışlıdır; yağışlar sonbahar–kış ilkbahar döneminde cephesel sistemlerle düşer. Zeytin, turunçgiller ve maki bitki örtüsü tipiktir; Ege ve Akdeniz kıyıları ile iç kısımların sırtları bu iklimi yaşar. Karadeniz iklimi ise yıl boyunca yağışlı, yazların ılıman–serin, kışların ılıman–soğuk olmasıyla ayrılır; yağışlar nemli havanın yamaçlara çıkarken yükselmesiyle (orografik) oluşturur. Kıyı boyunca çay, fındık ve nemli ormanlar; dağların kuzey yamaçlarında daha yoğun yağış görülür. İç kesimlerde Karasal iklim etkilidir. Kışlar soğuk–karlı, yazlar sıcak–kurak geçer; günlük sıcaklık farkları büyüktür. Orta Anadolu’nun yayla ve plato kesimlerinde bozkır bitki örtüsü öne çıkar. Yükseltinin arttığı Doğu Anadolu’da en soğuk mevsim yaşanır; yazlar serin, kışlar uzun ve karlıdır. Sıcaklık yükseltiyle düşer; bu yüzden dağ zirveleri “mikro-sonbahar” özelliği gösterir ve kar çoğu zaman kalıcıdır. Türkiye’nin güneydoğusunda ve İç Anadolu’nun güney–güneydoğu kısımlarında Step iklimi görülebilir: yağışlar düşük, kuraklık uzun sürer; yazlar çok sıcak ve kuru, kışlar soğuk–kurak geçer. Ayrıca mikro-klima örnekleri çok yaygındır; örneğin Kızılkumu sahilleri sıcak ve daha nemli iken yakındaki kıyılardan farklı bitki toplulukları gelişebilir. Bu çeşitlilik, bölgedeki tarım ürünlerinin de farklılaşmasına yol açar: Akdeniz’de zeytin ve turunçgiller, Karadeniz’de çay–fındık, İç Anadolu’da tahıl ve baklagiller, Doğu’da yaz serinliği sayesinde patates ve bakliyat gibi ürünler yetişir. Kısacası Türkiye’nin iklim haritası, kıyı–iç, kuzey–güney ve yükselti farklarının birleşimiyle biçimlenir; yağışın mevsimsel dağılımı ve bitki örtüsü de bu nedenle bölgeye göre değişir. Bu temel yapıyı kavramak, coğrafi etkileri ve insan yaşamındaki yansımaları (tarım, su yönetimi, turizm vb.) doğru okumanızı sağlar.