8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük - Atatürk Dönemi'ndeki çok partili hayata geçiş denemel

Atatürk Dönemi'ndeki çok partili hayata geçiş, modern Türk siyasal yaşamının temel bir evresidir. Bu dönemde cumhuriyet rejiminin oturduğu bir anda, siyasal arenada alternatif temsili olanak kılmak için çeşitli girişimler yapılmış; bu girişimler bazen kapatılmış, bazen ise kapsamlı değişimlerin ön koşulu haline gelmiştir. Konuyu doğru kavramak için birkaç temel kavramı açıkça tanımlayalım: “çok partili hayat” denildiğinde, anayasal düzlemde serbest seçimler yapılır, halk farklı görüşlerin temsilcilerini sandalyeye gönderir ve bu temsiliyet yoluyla iktidar el değiştirebilir. “Tek partili dönem” ise, pratikte iktidarın ve muhalefetin farklılaşması zor olduğu, muhalif partilerin kurulamaması veya kapatılması nedeniyle tek bir siyasal yapının belirleyici olduğu bir siyasal durum demektir. Atatürk ve Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) rejimin devamlılığını sağlarken, çok partili hayata geçiş denemelerini toplumsal olgunlaşma ve reformların kalıcılaşması açısından bir test olarak gördü. Cumhuriyet’in kurulduğu ilk yıllarda anayasal zemin şekilleniyordu. 1921 Anayasası sade bir devlet yapısı tanımlar; 1924 Anayasası ise Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Laiklik, Devletçilik ve Halkçılık ilkelerini açıkça tanımlar ve halkın iradesini parlamento aracılığıyla temsil eden bir düzen kurar. Bu düzen içinde siyasi faaliyet ve parti kurma serbestisi anayasal olarak mevcuttur. İlginç olan, anayasal düzlemdeki bu özgürlüğün pratikte farklı nedenlerle daralabilmesidir; işte bu noktada çok partili hayata geçişin üç büyük denemesi sahnede yerini alır. İlk deneme, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF) ile başlar. 1924’te CHF’den ayrılan isimler tarafından kurulan TCF, kimi toplumsal kesimlerin taleplerini (örneğin eğitim, din ve toplumsal adalet başlıklarına ilişkin yaklaşımları) temsil etmeye çalışır. Ancak çok geçmeden 1925’te çıkan Şeyh Said İsyanı’nın bir parçası olarak görülen eylemler ve devletin güvenlik kaygıları, TCF’nin 1925’te kapatılmasıyla sonuçlanır. İktidar muhalefetin yaratıcı bir rekabetten çok güvenlik riski doğurabileceğini düşünür; bu, dönemin “düzen ve huzur” önceliğiyle doğrudan ilişkilidir. Kapatma kararı, muhalif siyasetin meşru alanını pratikte daraltır ve çok partili düzene geçiş ilk aşamada sekteye uğrar. İkinci deneme, 1930 yılında Atatürk’ün önerisiyle Fethi Okyar tarafından kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) ile yaşanır. SCF’nin kuruluş fikri, halkın siyasal eğitimi ve alternatif görüşlerin dile gelmesi amacını taşır. Atatürk, mevcut tek parti yapısını bütünleyici bir muhalefetin varlığını demokratik olgunlaşmanın ön koşulu olarak görür. SCF kısa sürede büyük bir ilgi toplar, bazı yerel seçimlerde belirgin başarılar elde eder. Ancak, SCF’nin büyümesi ve bazı protestocuların radikalleşmesi, düzen içi bir muhalefet yerine düzen karşıtı bir tona doğru evrilme endişesi yaratır. Bu kaygı, SCF’nin 1930’da kendini feshetmesiyle sonuçlanır. Böylece tek partili dönem bir kez daha kalıcılaşır. Bu iki denemeden sonra, 1930’ların geri kalanında Türkiye’de resmi anlamda muhalif parti yoktur; devlet, reformların yerleşmesi ve ulusal savunmanın güçlendirilmesi süreçlerine odaklanır. Laiklik, eğitimde devrim, toprak reformu, ekonomide devletçilik gibi büyük dönüşümler yaşanırken siyasal rekabetin biçimi de bu dönüşümlerin niteliğiyle şekillenir. Dönem içinde kadınların siyasi hakları hızla genişler: 1930’da belediye seçimlerinde, 1934’te genel seçimlerde oy kullanabilir ve seçilebilirler. Bu, demokratik olgunlaşmanın toplumsal boyutudur. İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru ve sonrasında, dünya genelinde çok partili demokrasinin norm haline geldiği bir bağlamda, Türkiye’de de yeni bir girişim başlar. 1946’da Celal Bayar, Adnan Menderes ve arkadaşları tarafından kurulan Demokrat Parti (DP), 1947 seçimlerinde kimi önemli muhalefet sandalyeleri kazanır; 1950 seçimlerinde ise DP büyük bir zafer elde ederek iktidar değişimini demokratik yollarla gerçekleştirir. Bu, çok partili hayata geçişin artık kalıcılaşması anlamına gelir. Atatürk’ün çok partili hayata bakışını nasıl yorumlamalıyız? Atatürk, siyasal partileri toplumun farklı görüşlerini organize eden, temsil eden ve rekabeti kurumsallaştıran araçlar olarak görür. Onun “kuvvetli cumhuriyet, özgür insan” anlayışı, güçlü kurumlar ve özgür vatandaş ile dengeli bir düzen idealini işaret eder. Atatürk, SCF’nin kurulmasını destekleyerek bu dengeyi denemiştir; aynı zamanda güvenlik ve düzen kaygısı, muhalefetin sınırlarının belirlenmesinde belirleyici olmuştur. Sonuçta, çok partili hayata geçişin doğrusal değil; deneme-yanılma, reform ve toplumsal olgunlaşma ekseninde bir evrim şeklinde gerçekleştiği görülür. Bu dönemi anlamanın kısayolları şunlardır: dönemin önceliklerinin reform ve güvenlik olduğunu, muhalif partilerin kapatılmasında güvenlik gerekçesinin öne çıktığını, Atatürk’ün siyasi eğitim ve rekabeti teşvik ettiğini, kadın haklarında hızlı bir atılımın yaşandığını, 1946-1950 arasında kalıcı çok partili düzenin yerleştiğini akılda tutmaktır. Bu bağlam, tek partili dönemi bir geçiş, çok partili hayata geçiş denemelerini ise Türk demokrasisinin inşasında risk alınarak yapılan deneyler olarak görmeyi mümkün kılar.