8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük - Birinci Dünya Savaşı'nın sebepleri (Genel ve özel ned

8. sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersimizde “Birinci Dünya Savaşı’nın sebepleri” başlığı altında savaşın nasıl doğduğunu anlamak için önce “genel” ve “özel” sebepler ayrımını öğrenmeliyiz; zira genel sebepler Avrupa’daki büyük güçler arasındaki rekabeti ve denge arayışını, özel sebepler ise tetikleyici olayı ve bölgesel gerilimleri ifade eder. Avrupa’da Sanayi Devrimi’nin getirdiği üretim artışı, Avrupa dışı coğrafyalara “sömürgecilik” ve “nüfuz” yarışını hızlandırmış, İngiltere, Fransa, Almanya ve Rusya gibi devletler ham madde pazarları, deniz yolları ve Asya ile Afrika’daki ticaret hatları için birbirleriyle yarışmıştır; bu yarış “silahlanma yarışı”na dönüşmüş, donanma inşaları ve demiryolu ağları güvenlik kaygılarını artırmıştır. Bu bağlamda 1870–1871 Fransa-Prusya Savaşı sonrasında büyüyen Almanya’nın Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile “İttifaklar Sistemi”ni kurması, Fransa’nın Rusya ile yakınlaşması ve İngiltere’nin de “yalnız yürüyen devlet” yaklaşımından “Anlaşmalar Zinciri” (İtilaf) sistemine geçmesi, Avrupa’yı iki karşı blok haline getirmiştir; böylece tek bir kriz, zincirleme tepkiler yaratabilecek bir “barut fıçısı” durumu doğmuştur. Genel sebeplerin özünü şu üç unsur oluşturur: (1) Sömürge ve ekonomik rekabet: Almanya’nın “Weltpolitik” yaklaşımıyla deniz gücü ve sömürge talebi artmış, bu durum İngiltere ile çatışma riskini büyütmüştür; (2) Milliyetçilik ve millî uyanış: İtalyan ve Yunan milliyetçilikleri gibi “milliyetçi dalgalar” imparatorlukların içindeki etnik grupları etkilemiş, Balkanlar’daki Slav, Arnavut ve Bulgar toplulukları Osmanlı’dan bağımsızlık için mücadele etmiş; (3) Silahlanma ve ittifaklar: Savunma ve taarruz kapasitesini artıran demir-çelik, telgraf ve demiryolu ağları “mobilizasyon”u hızlandırmış, ittifaklar ise bir ülkeye saldırıyı “ortak düşmana” dönüştürmüştür. Özel sebeplerde dikkatimizi Balkanlar’a çevirmeliyiz; zira Balkan Savaşları (1912–1913) savaşı tetikleyen en kritik kriz alanlarından biridir. 1912’de Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan ve Yunanistan’ın bir araya gelerek “Balkan Birliği”ni kurması, Makedonya ve Kosova gibi topraklarda Osmanlı’ya karşı ortak saldırı başlatması, kısa sürede Avrupa’daki Osmanlı topraklarının büyük kısmının kaybedilmesine yol açmış; böylece Sırbistan’ın Adriyatik’e çıkış arayışı Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile doğrudan karşı karşıya gelmiş, Kosova ve Vardar bölgesindeki Sırp varlığı “Avusturya’nın güneydoğu güvenliği”ni tehdit etmeye başlamıştır. 1913 Londra Antlaşması ve ardından gelen Bulgaristan ile İttifak devletleri arasındaki İkinci Balkan Savaşı, coğrafi düzenlemeleri yeniden değiştirmiş; bu kez Bulgaristan kaybetmiş, Romanya ve Osmanlı toprakları yeniden biçimlenmiş, bölgedeki güven ve denge kurumsal olarak zayıflamıştır. Bu kriz ortamının üzerine, 28 Haziran 1914’te Saraybosna’da Arşidük Franz Ferdinand’ın suikastı düşer; Avusturya-Macaristan, suikastı “Sırbistan milliyetçiliğinin doğrudan tehdidi” olarak yorumlar ve “Sırbistan’a 48 saatlik ultimatom” verir. Sırbistan, Avusturya’nın taleplerinin bir kısmını reddedince, Avusturya Sırbistan’a savaş açar; ardından ittifak sistemi devreye girer: Avusturya’nın Almanya ile yaptığı “Kara İttifak” gereği Almanya Rusya’ya, Fransa’ya ve İngiltere’ye savaş ilan ederken, Rusya seferberlik başlatır ve Fransa ile birlikte Almanya’ya karşı savunmaya geçer. Almanya’nın Fransa’yı hızlı yenmek için “Schlieffen Planı” ile Belçika’dan taarruz etmesi, İngiltere’nin “Belçika’nın tarafsızlığını garanti eden antlaşma” gerekçesiyle savaşa girmesine yol açar; böylece yerel bir kriz, iki büyük ittifakın tüm Avrupa’ya yayılan bir dünya savaşına dönüşmesine neden olur. Somut örneklerle düşünelim: İngiltere’nin Almanya’ya karşı “iki deniz gücü kuralı” ile donanmasını büyütmesi ve Almanya’nın buna karşı “U-Bot” denizaltı stratejilerine yönelmesi, deniz rekabetini keskinleştirmiştir; Saraybosna suikastının ardından Avusturya’nın “güçlü, hızlı ve geri döndürülemez bir misilleme” politikası izlemesi, diplomasinin gerilmesine neden olmuş; Balkan Savaşları sonrasında Sırbistan’ın yeni topraklar edinmesiyle “küçük Sırbistan”dan “büyük Sırbistan”a uzanan bir milli hedef ortaya çıkmış, bu hedef Avusturya’nın “Slav sorunu”nu sert yöntemlerle bastırmaya çalışmasıyla çatışmaya dönüşmüştür. İtalya’nın 1911’de Trablusgarp’ı işgal ederek Osmanlı’yı zayıflatması ve 1915’te İtilaf’a katılması da savaşın “güneydoğu cepheleri”ni genişletmiştir; bütün bu olaylar, bir yandan genel sebeplere derinlik kazandırırken diğer yandan özel bir krizi (Saraybosna suikastı) küresel bir yangına dönüştürmüştür.