8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük - Doğu Cephesi (Ermenilerle mücadele, Gümrü Antlaşması)

Doğu Cephesi, Kurtuluş Savaşı’nın Türkiye’yi Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan ve Rusya’dan gelen tehditlere karşı korumak için açtığı bir hat olarak öne çıkar. Bu cephede asıl sınav, özellikle Ermeni güçlerinin güçlenmesi ve Sèvres Taslağı’nın kabul edilemez koşullarıyla birlikte, Misak-ı Millî sınırlarımızın savunulmasıdır. 1919-1920 döneminde Ermeniler, Doğu Anadolu’nun bazı illerini işgal etmiş; Van, Iğdır ve Doğu Beyazıt çevresinde Türk nüfusu için zorlayıcı bir güvenlik durumu ortaya çıkmıştır. Mustafa Kemal ve Kâzım Karabekir’in liderliğinde Yunan ilerleyişine karşı aynı anda Doğu’da diplomatik ve askeri bir karşı koyuş kurulur. TBMM hükümeti, bu cephedeki baskıyı düşürmek için hem görüşme masasında hem sahada hareket eder. Birleşik Krallık desteğine dayanan Ermeni kuvvetlerinin ilerleyişi karşısında Türk birliklerinin stratejik odak noktaları Sarafiye (Sarıkamış) çevresi, Oltu-Bayezid hattı ve sınır geçişlerinde yoğunlaşır. Bu dönemde Kars, Gümrü, Beyazıt gibi noktalar ulaşım ve ikmal için kritik önemdedir; Oltu ve Sarıkamış üzerinden ilerleyen Ermeni birlikleri karşısında kademeli ve kesintisiz bir savunma hattı kurulması hedeflenir. TBMM Ordusu, bu mücadelede Ermenilerin genişleme politikasını sınırlayıp toprak kaybını önler ve aynı zamanda Yunan Cephesi’ndeki büyük taarruza zemin hazırlar. Gümrü Antlaşması, 3 Aralık 1920’de imzalanan bir ateşkes ve barış düzenlemesidir; antlaşmayla Ermenilerin işgal ettiği topraklar boşaltılır, Türk-Ermeni sınırı yeniden çizilir ve Misak-ı Millî sınırlarımıza yaklaşan bir düzen tesis edilir. Antlaşma gereği Ermeni güçleri silahsızlandırılır; geçici olarak belirlenen sınır, Türkiye’nin Doğu sınırlarını stabilize ederek Yunan Cephesi’ne odaklanma olanağı sunar. Aynı yılın başlarında Yunanlılarla ağır bir mücadele yaşandığı için Doğu Cephesi’ndeki bu güvenliğin sağlanması, Batı’daki taarruz planları için stratejik bir nefes alma alanı yaratır. Sürecin diplomatik boyutu da önemlidir; TBMM, Ermenistan’la yürüttüğü temaslarda Sèvres’in dayattığı “bağımsız Ermenistan” söylemini reddederek Misak-ı Millî’yi savunur. Gümrü sonrasında sınır düzenlemesinin daha kalıcı hâle gelmesi için 1921’de Kars ve Moskova Antlaşmaları imzalanır; bu antlaşmalar Doğu sınırlarımızın nihai şeklini belirler ve bölgede güç dengesini Türkiye lehine güçlendirir. Kısacası Doğu Cephesi ve Gümrü Antlaşması, Kurtuluş Savaşı’nın iki yönlü başarısını mümkün kılmış; hem millî sınırları güvence altına almış hem de Yunan Cephesi’ndeki zafer için gerekli koşulları oluşturmuştur.