8. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük - Doğu Cephesi (Ermenilerle mücadele, Gümrü Antlaşması)

Doğu Cephesi, 1914-1918 I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti’nin Rusya’ya karşı Kafkasya’da açtığı, aynı zamanda sonraki aşamalarda Ermeni güçlerine karşı sürdürülen askerî ve diplomatik bir hat olarak tanımlanabilir; savaşın başlangıcında Sarıkamış Harekâtı ile başlayan ve ardından Rus ilerleyişine, Bolşevik Devrimi’nin etkilerine ve Ermeni Ulusal Hareketi’nin yükselişine bağlı olarak değişen bir süreç yaşandı. Sarıkamış’ta kış şartları, lojistik sıkıntılar ve stratejik yanlış hesaplamalar nedeniyle Osmanlı birlikleri ağır kayıplar verdi ve geri çekilmek zorunda kaldı; bu durum, Ermenilerin Doğu Anadolu’da ulusal kimlik temelli örgütlenmelerini hızlandırdı ve bölgesel çatışmaları artırdı. Rusya’nın 1917’de devrimle çekilmesi sonrası Doğu Anadolu’da bir boşluk oluştu, Ermeni örgütlerinin kurduğu geçici yönetimler sınır bölgelerinde denetim sağlamaya çalıştı; bu esnada Anzavur ayaklanmaları gibi iç karışıklıklar da Doğu Cephesi’nin siyasi ve askerî yükünü artırdı. Kurtuluş Savaşı döneminde TBMM yönetimi, Doğu’da güvenliği yeniden tesis etmek ve Türk topraklarını Ermeni saldırılarına karşı korumak için Doğu Cephesi’ni kurdu, çünkü Doğu’da istikrar sağlanmadan Anadolu’nun bütünlüğü ve yeni devletin uluslararası tanınması mümkün değildi. Bu cephedeki kahramanlıklarla ilerleyen Türk birlikleri, Batum ve Kars çevresinde Ermeni güçlerini geri itti; ardından 2 Aralık 1920’de Ermenistan ile Gümrü Antlaşması imzalandı ve bu antlaşma, Türkiye ile Ermenistan arasında sınırları belirleyen, Ermenilerin Türk topraklarından çekilmesini sağlayan ve Türkiye’nin Doğu sınırını güvence altına alan diplomatik bir başarı olarak önem kazandı. Sonuçta Doğu Cephesi, hem savaş sırasında Rusya’ya karşı savunmayı hem de Millî Mücadele döneminde Ermeni güçlerine karşı yeniden devlet kurma hedefini destekleyen, stratejik olarak çok yönlü bir cephe olarak tarihe geçti.