8. Sınıf Türkçe - İşteş ve Dönüşlü Fiiller şarkısı (1)

Selam sevgili öğrenciler! Bugün 8. sınıf Türkçe’de sıkça karıştırılan iki gramer kavramını, “İşteş fiiller” ve “Dönüşlü fiiller”i, şarkı eşliğinde ve kolay örneklerle öğreneceğiz. Önce kısa bir hatırlatma yapalım: fiiller “özne” tarafından gerçekleştirilen eylemleri gösterir. Ancak bazen bu eylem birden fazla kişi arasında karşılıklı, bazen de tek kişinin kendi kendine yaptığı bir davranış olabilir. İşte burada işteş ve dönüşlü fiiller devreye girer. İşteş fiiller, en az iki kişinin aynı anda birbirine karşı, karşılıklı ve sürekli olarak eylem yaptığını gösterir. Yani “A ile B birbirine…”, “biri diğerine…”, “biri birbirine…” gibi yapılarla kurulur. Türkçe’de işteşliği çoğunlukla -lA- eki verir. Örnekleri düşünelim: - Öpüşmek: “Mert ve Zeynep öpüştüler.” - Kucaklaşmak: “Öğrenciler sınav sonrası kucaklaştı.” - İtmek (işteş anlamda): “İki çocuk birbirlerini itmeye başladı.” - Buluşmak: “Ayla ve Burak buluştu.” - Yarışmak: “Öykü ve Selin yarıştı.” - Gülümsemek (kibar bir işteş): “Hocalar birbirlerine gülümsedi.” - Öfkelenmek (işteşleşebilir): “İkili birbirlerine öfkelenmeye başladı.” Dikkat edelim: bazı fiiller bağlama göre işteş olmayabilir. “İtmek” tek yönlü bir hareket olabilir, yani biri diğerini itiyor; o zaman işteş değil. Ama “birbirlerini itmek” şeklinde kullanınca karşılıklı ve sürekli bir eylem olduğu için işteş hale gelir. İşteş fiillerde kuralımız basit: eylem en az iki kişi arasında “karşılıklı, birbirine ve sürekli” olmalı. Şimdi dönüşlü fiillere geçelim. Dönüşlü fiiller, tek kişinin kendine karşı yaptığı eylemi gösterir. Yani “özne, eylemi hem yapan hem de eylemin yöneldiği kişidir.” Türkçe’de dönüşlü fiiller çoğunlukla -lA- ekiyle kurulur. En yaygın örnekler: - Yıkanmak: “Ayşe sabah erken yıkandı.” - Giyinmek: “Öğrenciler üniformalarını giydi.” - Saklanmak: “Ali köşede saklandı.” - Kendini beğenmek: “Mert kendini beğenmeye başladı.” - Uyumak: “Küçük Ela erken uyandı ve yine uyudu.” - Buluşmak (bazen dönüşlü değil, işteş olabilir): “Sözü dinleyip birleşmeye çalışmak” yerine “birbirlerine karşı yönde eylem” ayrımı önemlidir. Dönüşlü fiilde kritik ipucu: eylemi yapan özne, aynı zamanda eylemin yöneldiği kişidir. Örneğin “yıkanmak”ta Ayşe hem yıkanıyor hem de kendini yıkıyor. “Kendini beğenmek”te ise beğenilen kişi yine kendisi. Burada kuralı somutlaştıralım: özne = yapan + alan (yönelinen kişi). Bu eşitlik dönüşlülüğü gösterir. Yanlış bilinenler: “-lA” ekinin işteş olduğu kesinlikle doğru değil. Aynı ek hem işteş hem dönüşlü hem de edilgen eki gibi görünebilir. İki yönlü farkı bağlam ve özneye bakarak ayırırız. Başka bir karışıklık: “birbirlerine” ile “kendine/kendini” ayrımı. Birbirlerine → işteş, kendine/kendini → dönüşlü. Örnek: - İşteş: “Kardeşler birbirlerine kızdı.” - Dönüşlü: “Kardeş kendine kızdı.” Harika bir ezber yöntemi: - İşteş: “A ve B birbirlerine.” - Dönüşlü: “A kendine/kendini.” Kısa şarkı yardımıyla: “Türkçe’de fiil, eylem gösterir; İşteş, iki kişi birbirlerine döner; Dönüşlü, tek kişi kendine dönüp büyür; -lA eki bazen oyuncu olur; Bağlamına bakarsan doğru çözüm gelir.” Peki sınavda karıştırmamak için ne yapmalı? - İlk adım: cümledeki özneleri say. Bir kişi varsa dönüşlü olma ihtimali yüksek. İki kişi veya “birbirleri” ifadesi varsa işteş olma ihtimali yüksek. - İkinci adım: eylemin yöneldiği yere bak. Özneye dönüyor mu (dönüşlü), yoksa başka bir kişiye/kişilere dönüyor mu (işteş)? - Üçüncü adım: bağlamı kontrol et. Aynı fiil bağlama göre hem işteş hem dönüşlü olabilir. “Kavuşmak” birleşme anlamında işteş; “ona kavuşmak” ise tek yönelimli olabilir. Örnek cümlelerle pekiştirelim: - İşteş: “Okulumuzda iki sınıf yarıştı.” (iki taraf karşılıklı yarışır) - Dönüşlü: “Sporcu kendini ölçtü.” (ölçülen kişi kendisidir) - Karışık: “İkili buluştu.” (İki kişi → işteş; tek kişi, “kendine buluştu” demeyiz; o yüzden dönüşlü değil) Kısa sınav tüyosu: “birbirlerine/kendine/kendini” ikamelerini yap. Cümle bozulmadan ikame ediliyorsa tür eşleşir. İşteş fiiller: -lA eki, birbirlerine, birbirini vb. ipuçları, eylemin karşılıklı ve sürekli olması. Dönüşlü fiiller: -lA eki, kendine/kendini ikamesi, öznenin kendine yaptığı eylem. Son olarak, ezber yerine örnek ve bağlama dayalı düşünün. Bu yaklaşım hem sınavda hem de günlük hayatta doğru cevabı vermenizi sağlar. Bol pratik, keyifli şarkı ve başarılı notlar!