8. Sınıf Türkçe - ki, de, mi nin Yazımı şarkısı (1)

Merhaba arkadaşlar! Bu derste 8. sınıf Türkçe müfredatının en çok sorulan yazım konularından birini ele alıyoruz: ki, de, mi’nin yazımı. Bu üç kelimeyi doğru yazmak; okul sınavlarında, yazılılarda ve yazılımlarda çok önemli. Önce basit ama net bir kural ile başlayalım: “küçük harflerle yazıldıklarında ki, de, mi birer ek (suffix) olarak bitişik yazılır; ayrı yazıldıklarında ise edat, bağlaç veya soru eki olarak ayrı yazılır.” Şimdi bu kuralı parça parça açalım. 1) ki’nin yazımı - Ek olarak (isimden, zamirden sonra eklenir) bitişik yazılır: “onun ki” (onun kitabı), “seninki”, “evlerinki”, “babamın ki”, “hocanın ki”, “bugünün ki”. Örnek: “Masadaki kitap benim ki değil, seninki.” Burada “onun”, “senin” gibi zamirlerden sonra “ki” eki eklenmiş ve bitişik yazılmış. - Bağlaç olarak (cümleyi sürdürür, bazen “kimi” anlamında) ayrı yazılır: “gidersen gidersin, ben de gideceğim, onu söyleyeceğim ki herkes duysun.” Burada “ki” bir bağlaçtır ve ayrı yazılır. Aynı şekilde “kim ki doğru söyler…” sözünde “kim ki” ayrı yazılır (kim + ki). “Ders ki zor” sözünde de “ders ki” ayrı yazılır; ancak eğer “dersin ki” demek istiyorsak “dersin ki” şeklinde bitişik değil, yine ayrı mı yazılmalı? Aslında bu kullanım biraz alışılmadık; doğal Türkçe’de “dersin ki” yerine “dersin nerede, dersin ne zaman” gibi kurulur. Eğer “dersin ki” gibi bir örnek istenirse genellikle “dersin (o) ki” diye anlaşılır ve “ki” bağlaçtır, ayrı yazılır. 2) de/da’nın yazımı - Ek olarak (varlık yerini bildiren, bulunma ve ayrılma hal ekleri) bitişik yazılır: “evde”, “okulda”, “sınıfta”, “okuldan”, “evden”. Bu -de/-da/-de/-da, -den/-dan/-den/-dan ekleri bitişik yazılır. - Edat olarak (“-e, -e kadar” anlamında yer göstermek için) ayrı yazılır: “Eve gittim, okula gidiyorum.” Burada “eve”, “okula” edattır ve ayrı yazılır. Bu ekin ünlü uyumu -e, -a; -i, -ı; -u, -ü şeklinde gerçekleşir: “Ben de geliyorum.” (Ben + de). “Bugün de geldi.” “Onunla da giderim.” Yine “bende”, “sende” ayrı yazılır çünkü edat “de/da”dır. “Bana da söyle.” “Sen de denemelisin.” Bu örneklerde “de/da” edat görevi görür ve ayrı yazılır. 3) mi’nin yazımı - Soru eki olarak (soru sormak, şüphe/istek/özellik belirtmek için) ayrı yazılır: “Geliyor musun?” “Geldin mi?” “Doğru mu?” “Hocanı seviyor musun?” Bu soru ekleri “mi, mı, mu, mü” biçiminde ayrı yazılır. - Ek olarak (varlık niteliği, “aşağı” yön ekleri) bitişik yazılır: “aşağıdaki”, “yukarıdaki”, “içindeki”, “arkadaki”, “böyle mi?” Aslında “aşağıdaki” örneğinde “-ki” eki bitişik; “yukarıdaki”, “içindeki” de “-ki” eki bitişik yazılır. Burada “mi” tek başına bir ek değil; ama sözcükte yer alan “-ki” eki bitişiktir. “İçindekiler”, “İçindekiler Listesi” türü yapılarda da “-ki” eki bitişik yazılır. Ayrıca “-mi” ile yön belirten “aşağıdaki”, “yukarıdaki”, “içindeki”, “arkadaki” gibi örneklerde “ki” eki bitişik yazılır. Küçük ayrıntılar ve dikkat edilecek noktalar - Bitişik yazılan ki, de, mi için büyük harf kullanılmaz. Ancak ayrı yazılan ki, de, mi cümlenin başında ya da özel ad sonrası gelirse büyük harfle yazılır: “Bugün de geldin.”; “De, mi, ki nasıl yazılır?”; “Öğrenciler ki çalışır…” Burada cümle başı büyük harfle başlar; yine “İstanbul’da” birleşik yazılan ek içerir ama “İstanbul” özel ad olduğundan büyük harfle başlar. - Yazım yanlışlarına yol açan benzer yapılar: “ki” ile “kim ki” (ki ayrı), “onun ki” (ki bitişik). “de/da” ile “evde” (bitişik, hal eki), “ben de” (ayrı, edat). “mi” ile “doğru mu?” (ayrı, soru eki), “yukarıdaki” (ki bitişik). - İle/yla, ile/yla birleşik yazılan yapılar: “benimle”, “sizinle”, “okulla”, “onunla”. Burada “-le/-la” eki bitişik yazılır. Ancak “ile” edat olarak ayrı yazılabilir: “benim ile sen”. Edebi metinlerde bu biçim görülebilir; ama günlük yazımda “-le/-la” eki bitişik tercih edilir. - “Bile” bileşik ektir: “Ben bile yaptım.” (bile bitişik yazılır). Bu konuda birçok öğrenci “bile”yi de/da ile karıştırır; ama bile her zaman bitişik yazılır. - Birleşik yapılar: “dün” + “de” (ayrı), “okulda” (bitişik), “benim ki” (bitişik), “seninki” (bitişik), “o ki” (ayrı). “Evine de git” (de ayrı), “evindeki” (ki bitişik). Uygulama ve pratik Aşağıdaki cümleleri doğru yazalım: 1) “Masadaki kalem benim ki değil, seninki.” → “-ki” eki bitişik yazıldı. 2) “Bugün de gelmedi.” → “de” edat ayrı yazıldı. 3) “Gelecek misin?” → “-mi/-misin” soru eki ayrı yazıldı. 4) “Okula gittim.” → “-e” edat ayrı yazıldı. 5) “Evden çıktım.” → “-den/-dan” hal eki bitişik yazıldı. 6) “O ki çok çalışkan.” → “o ki” ayrı yazıldı (bağlaç). 7) “İçindekiler Listesi.” → “-ki” eki bitişik yazıldı. 8) “Benimle gel.” → “-le/-la” eki bitişik yazıldı. 9) “Ben bile gittim.” → “bile” bitişik yazıldı. 10) “Doğru mu?” → “-mi” soru eki ayrı yazıldı. Hatırlanacak basit şarkı yorumu - “Ekle varsa bitişik yazarız: evde, seninki, aşağıdaki.” - “Edat, bağlaç, soru eki ise ayrı yazarız: Eve gittim, sen de, ki, doğru mu?” - “Bile bir kurala uyar: ‘bile’ bitişik, birlikte kalır.” Bu kuralları bilirseniz, yazım soruları sizin için çok daha kolay olacak. Sık tekrar yapın, her cümlede ki, de, mi’nin işlevini sorgulayın: ek mi? edat mı? bağlaç mı? soru eki mi? Soruyu doğru sorduğunuzda cevap doğru gelir. Unutmayın, doğru yazım sadece notunuza değil, gelecekteki okuma ve yazı kültürünüze de çok katkı sağlar. Derse devam edelim!