8. Sınıf Türkçe - Kısaltmaların Yazımı şarkısı (1)

Bu derste 8. sınıf Türkçe programının önemli bir noktası olan kısaltmaların yazımını şarkıyla öğreneceğiz. Kısaltma, bir kelimenin bir veya birkaç harfiyle ya da sesini temsil eden simgelerle gösterilmesidir: doç. (doçent), Prof. Dr. Mehmet Yılmaz, saat 14.30, %50, 5 km, 9 °C gibi. Kısaltmaların doğru yazımı, Türkçe yazım kurallarını uygulamak kadar okunaklı ve akılda kalıcı olmayı da gerektirir. Bir kısaltma nasıl yazılır? Türk Dil Kurumu kılavuzuna göre büyük harfle yazılan kısaltmalara, eğer cümle içinde sonuna nokta konuluyorsa nokta konulur: TDK, BDT, UNESCO. Küçük harfle yazılan kısaltmaların sonuna nokta konur: Prof., Dr., Dr. Mehmet, yrd. doç., bkz. Kısaltmalar büyük harfle yazıldığında sonuna nokta konmaz, yani TDK veya BDT örneğindeki gibi. Ölçü, ağırlık ve para birimleri uluslararası birim sistemi (SI) ve yaygın kullanıma uygun şekilde yazılır: cm, m, kg, g, L; Türk Lirası için TL veya ₺, dolar için $, euro için €, cent için c gibi. Zaman gösterimlerinde nokta kullanırız: 14.30, 09.15, 10.12.2025 gibi. Matematik ve bilimsel gösterimler de kısaltmalardan sayılır: % (yüzde), °C (derece Celsius), 5 km, 3 mg, 25 m/s gibi. Bunların bir kısmı harf, bir kısmı simge niteliği taşır; fakat hepsini doğru yazmak, dilin bütünlüğünü ve metnin anlaşılırlığını artırır. Kısaltmalara ek getirilirken dikkat etmemiz gereken kurallar vardır. Eğer kısaltma büyük harfle bitiyorsa ve sonuna nokta konulmamışsa, kısaltma ile ek arasında bir boşluk bırakırız: TDK’ya, TDK’nin, BDT’de. Küçük harfle yazılan ve nokta ile biten kısaltmaların sonuna doğrudan ek getirilmez; çünkü bu durum yanlış bir biçim oluşturur. Doğru yazım için noktadan sonra kelime tekrarı yapılabilir: Prof. Doğan’a (yani Prof. (Profesor) Doğan’a), Dr. Fatma Hanım’la, yrd. doç. Ayşe Hanım’la. Bu yapıyı şarkıya uyarlayalım: “Noktalı kısaltma, sonuna ek istemez; tekrar kelime, ek alır, kolay anlaşılır.” Büyük harfli kısaltmalara gelen ekler apostrofla yazılır: TDK’nin, BDT’de, TDK’ye. “de/da” bağlaç ve ekinin kısaltmalarla kullanımı sık karıştırılır. Şunu unutmayalım: Bağlaç ve ek her zaman kısaltmayla bitişik yazılır; araya boşluk konmaz: TDK’de, UNESCO’da, BDT’den. “ile” bağlaçlı kombinasyonlarda ise Tire kullanabiliriz: TDK ile, TDK’yla/ile, BDT’yle. Bu ayrıntıları şarkı ritmiyle tutturduğumuzda kalıcı hale gelir. Yer, kurum, kuruluş adlarıyla kullanılan kısaltmalar da dikkat ister. TDK, BDT gibi kurum kısaltmaları metin içinde büyük harfle yazılır ve nokta almaz. Bunların çoğulunda ek kullanılır: TDK’lar, BDT’ler, UNESCO’lar. Yabancı kısaltmalar için Türkçe kullanımı tercih edelim: ONU (BM yerine), AB, IMF gibi. Sınav sorularında, “S., Dk.” gibi tek harfli kısaltmaları sık görürüz; doğru yazım “s.” (saniye) ve “dk.” (dakika) olur. Matematikte ise yüzde işareti (% 25) metin içinde genellikle yüzde ile yazılırken, sayısal alanlarda işaret ile kısa biçim (%25) tercih edilebilir. Şarkıda her ikisini de örnekleyelim ki zihinde kalıcı bir kalıp oluşsun. Kısaltmaların doğru yazımı, yazılı anlatımda güvenilirlik kazandırır ve dil bilgisi becerilerimizi netleştirir. Kısa özetle: büyük harfli kısaltmalar nokta almaz, küçük harfli olanlar alır; ek ve bağlaç kısaltmayla bitişik yazılır; büyük harfli kısaltmalara gelen ekler apostrofla yazılır; küçük harfli kısaltmalara ek getirirken kelime tekrarı yapılır. Bu kuralları kısa bir şarkıla tekrar edelim: “Noktalı kısaltma ek istemez; tekrar kelime, eki taşır. Büyük harfli kısaltma, noktasız, eki apostrofla alır.” Şarkıyla ezberledikçe sorularda tereddüt yaşamazsınız!