8. Sınıf Türkçe - Öznelerine Göre Fiiller (Etken, Edilgen) şarkısı (1)

Selam, bugün 8. Sınıf Türkçe’de çok önemli bir konuya odaklanıyoruz: fiillerin öznelerine göre ayrımı. Bir fiil, kendisini gerçekleştiren varlığa göre ikiye ayrılır: etken fiil ve edilgen fiil. Etken fiilde işi yapan özne açık ve belirgindir. Edilgen fiilde ise işi yapan özne genellikle belirtilmez ya da gizlidir; cümlede etkilenmiş olan özne öne çıkar. Bu ayrımı iyi kavramak, hem metinleri doğru anlaman hem de doğru cümle kurman için şart. Etken fiil, çoğu zaman belirtili geçişli yapıda görünür: “Ali hikâyeyi okudu.” Burada “Ali” öznedir ve işi yapan odaktır. Hikâyeyi, yani nesneyi de açıkça görüyoruz. Bu tip cümlelerde fiil -di, -yor gibi kiplerde ve özneye göre çekimlenir. Özneyi öne almak ve net bir şekilde işin sahibini göstermek, etken fiilin özüdür. Edilgen fiil ise tam tersi bir odak sağlar: “Hikâye Ali tarafından okundu.” Burada “Ali” genellikle tarafından sözcüğüyle belirtilen, işi yapan varlık; “hikâye” ise etkilenmiş, ön planda olan özne. Edilgen fiil genellikle -(İ)l, -(İ)n, -(İ)l, -(İ)n ekiyle kurulur; kökteki ses uyumuna göre şekillenir. Örneğin: “açmak” → “açılmak,” “çözmek” → “çözülmek,” “koşmak” → “koşulmak,” “kesmek” → “kesilmek.” Ayrıca -(İ)l ve -(İ)n ekinin aynı fiilde birlikte görüldüğü “karşılaştırılmak, gözlemlenmek, kazanılmak” gibi örnekler de vardır. Ses düşmesi olayına da dikkat etmelisin: “yazmak” → “yazılmak,” “yıkmak” → “yıkılmak,” “yükseltmek” → “yükseltilmek,” “yargılamak” → “yargılanmak” gibi. Bu türetmelerde asıl işin sahibi genellikle “tarafından” ile eklenir, fakat bazen açıkça verilmez; bu durumda işi kim yaptığını cümleden çıkarırız. İşin kim tarafından yapıldığı açıkça belirtilmemiş edilgen örnekleri çok yaygındır: “Pencere açıldı,” “Çay getirildi,” “Türkçe testleri bugün dağıtıldı.” Burada odak, yapılan iş üzerinedir; işin kimin yaptığı ikinci planda kalır. Kısa bir sınav tüyosu: Edilgen fiille kurulmuş cümlelerde özne genellikle “-(İ)l, -(İ)n” eki almış fiilin etkilenmiş, yönelmiş yönünü temsil eder ve fiil, “tarafından” ile birlikte kullanılırsa işin sahibi eklenmiş olur. Bazı fiiller doğrudan edilgen yapıya uygun değildir. “Gelmek, gitmek” gibi geçişsiz fiiller veya “yardım etmek, imtihan olmak” gibi birleşik fiillerin edilgeni sınırlıdır ya da doğal değildir. Ayrıca etken fiilin sıfatlaşmış halini de hatırlatalım: “yazılan rapor” gibi. Burada “yazılan” fiilden türeyen bir sıfattır; bu, “rapor yazıldı” edilgen anlamını taşır. Bu küçük ayrımı akılda tutmak, cümle çözümlemesinde sana büyük avantaj sağlar. Konunun özünü netleştirelim: Etken fiil, işin sahibini ve nesneyi öne çıkarır; edilgen fiil, işin etkisini ve yönünü merkez alır. Ekin ses uyumuna uyması, fiil köküyle uyumlu biçimde türetilmesi ve “tarafından” ile sahibin eklenebilmesi, edilgen fiilin belirtileridir. Edebiyat metinlerinde de edilgen yapıların kullanıldığını sık görürsün; mesela “Köy, yağmurla yıkandı” gibi. Burada yağmur, işin sahibini “tarafından” olmadan da ima eden öğedir. Bu noktaları aklında tutarsan, sınav sorularında tereddüt etmeden doğru cevabı verirsin. Haydi, şimdi bir iki örnek daha çözüp pekiştirelim: “Camı Ali kırdı” (etken), “Cam Ali tarafından kırıldı” (edilgen); “Öğretmen konuyu açıkladı” (etken), “Konu öğretmen tarafından açıklandı” (edilgen). Bu kalıpları ezberlemek değil, doğru ayırt etmek önemlidir. Unutma: fiilin kim tarafından yapıldığı ve odak kimin üzerinde olduğu sorusunu kendine sor; yanıtın genellikle etken ile edilgen arasındaki ayrımı netleştirir. Başarılar!