8. Sınıf Türkçe - Sıfat-Fiil (Ortaçlar) şarkısı (1)

Sıfat-Fiil ve Ortaçlar, Türkçe’de bir adı veya adlaşı bir sözcüğü niteleyen ya da belirten, kaynağını fiilden alan yapılar. İki yaklaşım var: bazı kaynaklar sıfat-fiil ile ortaç eş anlamlı kabul eder; bazen sıfat-fiil daha geniş bir çatı olarak görülür. Bu derste “sıfat-fiil = ortaç” anlayışını benimseyerek, öğrencilerin ortaokul düzeyinde yaygın biçimlerini ve işlevlerini netleştireceğiz. Özünde bu yapılar, adı niteleme (bir çocuğu, bir hâli betimleme) veya adla birlikte bir zaman ilişkisi kurma (ne zaman, hangi koşulda) görevleri görür. Örneğin “okuyan çocuk” bir adı nitelerken; “geldiğinde bana söyle” zaman ilişkisi kurar. Dilimizde türetme ekleri bu işlevleri farklı biçimlerle üstlenir. Ana tipleri ve sık kullanılan ekleri bir arada görmek, sınavlarda da soruları hızlı çözmenizi sağlar. - Şimdiki Zaman Ortaçları: -(i/ı/u/ü)yor, -(y)en, -er/-ar, -en/-an • -(i/ı/u/ü)yor: “koşan” aslında şimdiki zaman -en ile nitelenirken, “korkuyan gözler” şimdiki zamanla bağlı bir nitelik taşır. “Gülen çocuk” ve “yürüyen insan” kullanımları niteleme yapar; “koşarken yanından geçtim” ise zarf göreviyle -en’in zarf işlevine bir örnektir. • -(y)en: “gelen kişi” ya da “gülen çocuk” gibi adı doğrudan niteleyen bir ortaçtır. Bu ek hem niteleme hem de zarf göreviyle (-en zaman zarfı) kullanılabilir. • -er/-ar: “güler yüzlü” niteleyici bir sıfat; “toplar çiçek” de aynı şekilde adı belirler. Yüklemde kullanıldığında “o güler” gibi şimdiki zaman yüklemi de oluşturur. • -en/-an: “koşan adam”, “çıkan duman” gibi niteleyici kullanımlar yaygındır. - Geçmiş Zaman Ortaçları: -(i/ı/u/ü)di, -(d)ik • -(i/ı/u/ü)di: “koştuğum gün” (zaman), “koşan/koştu” arasındaki farkı öğrenmek kritik: -(i/ı/u/ü)di yapısı sıfat-fiil olarak “gördüğüm” değil; çoğunlukla geçmiş zaman yüklemi (gördüm) veya cümle ögesi (zaman zarfları, adlaşılaşmış özneler) olarak görülür. Sıfat işlevi daha az; o nedenle bu derste -(d)ik’i sıfat rolünde öne çıkarıyoruz. • -(d)ik: “gördüğüm film” (sıfat), “geldiğimde” (zaman zarfı). “Gördüğüm şey” niteleyici; “geldiğimde” ise zaman ilişkisi kuran zarf işlevi. -(d)ik en verimli ve sınavde sıkça karşımıza çıkan tiptir. - Gelecek Zaman Ortaçları: -(y)ecek, -(y)eceğ/-acak, -(y)ar/-er • -(y)ecek: “okuyacak kitap” (sıfat), “geldiğimde” analojisinde “okuyacağımda” (zaman). “Okunacak dosyalar” yapısı sıfat rolündedir; “Okuyacağımda” ise zaman zarfı. • -(y)eceğ/-acak: “yağacak yağmur” gibi niteleyici kullanım sık görülür; ayrıca yüklemde de kullanılır (“Yağmur yağacak.”). • -(y)ar/-er: “yıkanacak” (kılınış, fiil çatısı) bazen sıfat rolü alır; ama daha çok fiil türü ve yapıyı belirtir. - İstenmeyen/İmkânsız İşaretleyen Ortaçlar: -maz/-mez • “kırılmayan cam” (sıfat) sürekli niteliği, istikrarı belirtir; “yapmayan iş” negatif niteleme yapar. -(m)eli gibi ise genellikle sıfat görevi dışında yüklemde gereklik kipini bildirir. - İstek/İmkân/İhtiyaç İşaretleyen Ortaçlar: -(y)ası/-(y)esi • “okuyasım geldi” (anlam vurgusu: istek), “okunacak kitap” (ihtiyaç veya gereklilik) yapıları bu ekle kurulur. - Şart ve Zaman İlişkisi Kuran Yapılar: -dıkça, -ken, -erek/-erek, -(d)ığında • “Koştıkça yoruluyorum” (her şartta oluşan etki), “evdeyken sakinim” (zaman koşulu), “gülerek geçti” (zarf; eş zamanlı iş ve davranış), “geldiğinde” (zaman). Niteleme ile zarf görevi arasındaki ayrımı iyi kavramak önemlidir. “Gülen çocuk” sıfat; “gülerek geçti” zarf. -(d)ik’i hem sıfat hem de zaman zarfı olarak görmek, sorularda hangi görevde kullanıldığını çözmenin anahtarıdır. Ayrıca “koşan” ile “koştuğum” arasındaki fark, yüklemin sıfatlaşmasıyla (sıfat-fiil) yüklemin zamanla birlikte çekimlenmesinin (zaman kipi) farkını simgeler. Eserlerden ve günlük kullanımdan örneklerle pekiştirmek faydalıdır. “Gülen yüz, koşan rüzgâr” gibi imgeler; “okuyacağımda, bitirdiğimde” gibi zaman ilişkileri; “kırılmayan cam” gibi istikrar ve nitelik bildiren yapılar, ortaokul Türkçe’de sıkça sorulur. Sıfat-Fiil/Ortaçlar, ekin türüne göre anlamı farklılaştırır: -er/-ar kalıcılığı, -(y)ecek plan ve zamanı, -(d)ik gerçekleşmiş deneyimi işaret eder. Ekler arası bu ton farkını ayırt etmek, hem okuma hem yazma becerilerini güçlendirir hem de yorum sorularında hız kazandırır.