8. Sınıf Türkçe - Temel Öğeler (Yüklem, Özne) şarkısı

Bu videoda Türkçe’nin temel öğelerinden yüklem ve özneyi, akılda kalıcı bir yöntemle, şarkı temelli bir yaklaşımla ele alacağız. Yüklem, cümlede bir eylem, durum ya da oluş bildirir; özne ise bu yüklemin gerçekleştireni ya da karşısında bulunan kişidir. Yüklem, soru sorarken “Ne yapıyor?”, “Ne oldu?” sorularına; özne ise “Kim?” ya da “Neyin kim?” sorularına cevap verir. Söz gelimi “Ali kitap okudu.” cümlesinde “kitap okudu” yüklemdir; “Ali” ise bu eylemi gerçekleştiren öznedir. Yüklem çeşitleri içinde fiil yüklemi en sık görülür. Türkçe’de özne genellikle özneyi işaret eden sözcük (özne, zamir) şeklinde, cümlenin başında yer alır. Bu nedenle yüklemi ayırt ettiğimizde özneyi de hızlıca bulabiliriz. Ancak dikkat etmemiz gereken bir nokta, Türkçe’de öznenin gizli olabilmesidir. “Kitap okudu.” cümlesinde yüklem “kitap okudu” iken, “okudu” fiilinin öznesi tekil 3. kişi olduğundan “-dı/-ti” kişi eki bu görevi yerine getirir ve özne açık biçimde yazılmamış olur. Bu durumda özneyi kişi ekinden anlarız. Özne türleri sık sık sorulur. Belirtili özne, adlaşılmış zamirler veya ad + iyelik ekleriyle belirlenir: “O kitap”ta “O” belirtili; “Ali’nin kitabı”da “Ali” (Ali + n + in) belirtili özneyi işaret eder. Belirtisiz özne ise hiçbir ek almayan ya da belirsizliği ifade eden adlaşmış sözcüklerle kurulur: “Birisi geldi.” cümlesinde “Birisi” belirtisiz öznedir. Birleşik yüklemli cümlelerde birden çok eylem, tek özne ile birlikte görülebilir: “Ali kitapları okuyup defterine not aldı.” öznesi “Ali” iken iki eylem bulunur. Yüklemi anlamayı güçlendirmek için fiil kökü ve gövde ayrımını bilmek yararlıdır. “Okuma”, “okumak” biçimleri oku- kökünden türetilmiş; bu, eylemin özünü taşıyan kısmıdır. Yüklem çoğu zaman fiil + zaman/kişi eki (ör. -di, -yor) birleşiminden oluşur: “okudu”. Birleşik yüklemde yardımcı fiiller (ol, et, kıl, ver, yap) eylem köklerine bağlanır: “mutlu oldu”, “söz verdi”, “not aldı” gibi. Şarkı temelli derslerimizde bu kökleri koro tekrarlarıyla pekiştiriyoruz; böylece “-du/-dü” zaman/kişi ekini, yüklemi ve özneyi tanıma hızınız artıyor. Yüklem ve öznenin uyumu, özellikle çok öğeli cümlelerde karıştırılır. “Ali ve Ayşe koştu.” cümlesinde özne “Ali ve Ayşe” (ikili), yüklem tekil eylemle geldiğinde çoğul anlaşılır. “Onlar koştu.” gibi tekil kişi içeren büyük çoğul ifadeler de yüklemle uyumlu davranır. Unutmayın, şüphe anında iki soru her zaman işinizi görür: “Ne yapıyor/ne oldu?” (yüklem) ve “Kim?” (özne). Bu basit sorma tekniği, metinlerde hızlı çözümleme sağlar.