8. Sınıf Türkçe - Yapısal Anlatım Bozuklukları (Özne-Yüklem Uyumsuzluğu, Ek Yanlışlıkları vb.) şarkı

Bugün 8. sınıf Türkçe dersimizde “Yapısal Anlatım Bozuklukları” konusunda özellikle “Özne–Yüklem Uyumsuzluğu” ve “Ek Yanlışlıkları” üzerinde duracağız. Yapısal anlatım bozuklukları, cümlenin öğeleri arasındaki uyumu bozan ve anlamı zorlaştıran hatalardır. Bu hatalar en çok özne–yüklem uyumu ve ek kullanımında ortaya çıkar; çünkü Türkçe, eklerin anlamı ve ses uyumunu belirlediği bir dildir. Doğru anlatım, öznenin belirttiği kişi sayısı ile yüklemin buna uygun biçimde çekimlenmesi, eklerin işlevini yerinde kullanması ve zamir/özne–yüklem uyumunun korunması ile mümkündür. Önce özne–yüklem uyumunu kavrayalım. Özne ile yüklem uyumlu olunca cümle hem doğru hem de akıcı olur. İlk adım, öznenin kişi ve sayısını doğru belirlemektir. Türkçede ekler –ler/-lar eki dışında – kişi ve sayı açısından genellikle yükleme eklenmez; bunun yerine yüklem öznenin kişi ve sayısına “düşünsel olarak” uyumlanır. Yani yüklem genellikle “kişi eki” almaz, ancak anlam uyumuyla kişi ve sayıya katılır. Örnek: “Ali okula gitti.” “Ali tekil bir özne olduğu için yüklem de tekil gibi davranır.” “Ali ve Ayşe okula gitti.” “İkili özne tekil kabul edilir; buna uygun olarak yüklem tekil düşünülür.” “Ali ve Ayşe okula gittiler.” “İkili özne çoğul olarak algılanır; yüklem çoğul eki –ler ile çekimlenir.” “Öğrenciler okula gittiler.” “Özne çoğul olduğu için yüklem çoğul yapılır.” Burada ana ölçüt: özne çoğul anlamlı ise yüklemi –ler/-lar ile çoğul yapmak gerekir; değilse yüklem tekil kalır. “Çocuklar sınıfı temizlediler.” “Öğrenciler sınavı kazandı.” “Toplantı iki saat sürdü.” “Toplantı” kelimesi tekil bir varlık olsa da bir grup faaliyet yürüttüğü için yüklem çoğul yapılabilir; ama kurum, organ, kurul adı veren topluluk adları çoğu zaman tekil anlamlıdır. Örnek: “Milli Eğitim Bakanlığı açıklama yaptı.” “Fenerbahçe kazandı.” “Sınıf başkanlığı karar aldı.” Bu tür isimler tekil kabul edilir; yüklem çoğul olmaz. Kişi uyumu da kritiktir. 2. tekil kişi özneli cümlelerde yüklem 2. tekil kişiyi gösterir: “Sen bu soruyu çöz.” 3. tekil kişi özneli cümlelerde yüklem 3. tekil olur: “O kitapları oku.” Grup içinde 1. kişi varsa yüklem 1. çoğul olur: “Ben ve sen gidelim.” Grup içinde 2. kişi varsa yüklem 2. çoğul olur: “Siz ve arkadaşlarınız gelin.” 3. kişilerin yer aldığı grupta 1. veya 2. kişi yoksa yüklem 3. çoğul olur: “Onlar dersi anlattı.” Bu ölçütler, cümlenin akıcı ve doğru olmasını sağlar. Zamirler ve bağlaçlar da uyumu etkiler. Zamir–yüklem uyumu açıktır: “Ben gelirim.” “Sen gelirsin.” “Onlar gelirler.” Soru ekleri (-mi) yükleme eklendiğinde kişi anlamı değişmez, ama ses vurgusu değişir; örneğin “Sen mi geldin?” vurgu “sen” üzerindeyken, “Geldin mi sen?” soruyu belirginleştirir. “Kim geldi?” sorusunda yüklem 3. tekildir; “Kim geldi?” yanıtı 1. kişi olsa da yüklem 3. kişi olarak kalır. Zamirler ile “kişi” eklerinin karışması hataya yol açabilir: “Ben yaptım.” doğru; “Ben’lerim” yanlış; “Ben + -lerim” yanlış bir biçim birleşimidir. Bağlaç kullanırken de uyum bozulur; örneğin “Ben, Ayşe ve Ali gitti.” “Ben” tekil, “Ayşe ve Ali” ikili olmak üzere birlikte üçlü bir topluluk oluşturur; doğru yaklaşım “Ben, Ayşe ve Ali gittik.” şeklinde 1. çoğul yüklem kullanmaktır. Ek yanlışlıkları en sık karşılaştığımız yapısal bozukluk türüdür. Önce –ler/-lar ekinin ne zaman çoğul olduğunu, ne zaman “herkes, bütün, her biri” gibi anlam yüklerini taşıdığını netleştirelim. “Çocuklar sınıfı temizledi.” “Çocuklar” çoğul; yüklem çoğul yapılır. “Çocuklar her gün ders çalışıyor.” “Çocuklar” “her çocuk” anlamını taşıyor; bu anlamda yüklem tekil kabul edilebilir: “Çocuklar her gün ders çalışıyor.” doğrudur. Ancak özellikle testlerde ve sınav sorularında netleşmiş bir standart yoktur; bu nedenle “her” ekiyle birlikte tekil anlam daha doğru sayılır. Karşılaştırma örneği: “Öğrenciler başarılı.” (çoğul, çoğul yüklem tercih edilir), “Öğrenciler ders çalışıyor.” (çoğul; yüklem çoğul olur), “Çocuklar her gün okula geliyor.” (çoğul; yüklem tekil kabul edilebilir). Bu durumda amaç ve anlam akıcılığını gözeten bir seçim yapmalısınız. Sıfat–yüklem ilişkisi de önemlidir. “Türk kültürü eski.” Bu cümlede “Türk” sıfat, “kültürü” özne, “eski” yüklemin ad yükleminin niteleyici unsuru olabilir; yüklem adıdır: “Türk kültürü eski.” “Eski” kelimesi burada yüklemin ad niteliğini taşır. Sıfat–yüklem ilişkisi bozulduğunda anlatım bozukluğu ortaya çıkar: “Büyük, küçük ayı.” gibi “büyük” ve “küçük” sıfatlarının düzenli bağlanmaması hatalıdır; doğru: “Büyük ve küçük ayı.” Sıfat–yüklem çelişkisi de yapısal bozukluk oluşturur: “Güzel çirkin.” yanlış; “Güzel ve çirkin.” doğru. Belirsiz zamirlerle “–ler” ekinin bir arada kullanımı da dikkat ister: “Bazı öğrenciler geldi.” “Bazı” belirsiz zamir; özne çoğul, yüklem çoğul yapılır. Birleşik yapı ve söz öbeği hataları, yan tümcenin özneye bağlanmaması veya bağlaçların yanlış kullanımı ile ortaya çıkar. “Ali’nin geldiğini, dün okulun kapandığını ve öğretmenin geç kaldığını biliyoruz.” Bu cümlede yan tümcelerin ortak öznesi açık, yüklemin tekil olduğu belirgindir; yanlış bir çoğul eki kullanmak yapısal bozukluk doğurur: “Ali’nin geldiğini, dün okulun kapandığını ve öğretmenlerin geç kaldığını biliyoruz.” Burada “öğretmenin” tekil, “öğretmenlerin” çoğul; anlam uyumu bozulmuştur. Bağlaçların eksikliği de yapısal bozukluğa neden olur: “Ali geldi, Ayşe gelmedi.” doğru; “Ali geldi, Ayşe gelmedi.” bağlaçlar açık; ama “Ali geldi, Ayşe gelmedi.” aynı cümlede bağlaç kullanmadan anlamı zorlaştırabilir. Özetle, özne–yüklem uyumu kişi ve sayı uyumuyla başlar; –ler/-lar ekinin işlevini doğru anlamak ve zamir–yüklem ilişkisini kurmak en kritik noktalardır. Yapısal anlatım bozukluklarını gidermek için cümleyi okuyup öznenin kişi ve sayısını tespit etmek, yan tümcelerin tutarlılığını denetlemek ve sıfat–yüklem ilişkisini kontrol etmek gerekir. Bu ölçütleri uyguladığınızda cümleleriniz hem dilbilgisel olarak doğru hem de akıcı olacaktır.