12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Postmodern romanda üstkurmaca ve metinlerarasılık şarkıs v 2

Postmodern romanda üstkurmaca ve metinlerarasılık nasıl çalışır, bir kurgunun içindeki kurgu nasıl kendini ele verir ve bir metin başka metinlerle nasıl konuşur? Önce postmodern romanı kimliklendirelim: modernizmin temiz örgüsünü çözen, parçalanmış zaman anlatımı, ironi, oyun, yazma eyleminin kendisiyle yüzleşmesi. Üstkurmaca (metafiction) kurgunun örtüsünü kaldırır; roman içinde roman, yazar ve anlatıcıyı birlikte çağırır. Metinlerarasılık (intertextuality) ise bir metnin başka metinlerle kurduğu ilişki, alıntı, imâ, gölge ve yankı. Neden üstkurmaca kullanır romancı? Çünkü okuru kurgunun inşasına ortak etmek ister. “Yazar yazıyor” der, okur sayfayı boşaltır. Kim söylüyor bu satırları? Anlatıcı mı, yazar mı, karakter mi? Soruların ardı arkası kesilmez. Sözgelimi Borges’de kütüphane labirent olur, o labirent bir yazarın hayali değil, bizzat yazının mekânıdır; Italo Calvino’da her kuralsalık, bir imgeyle tersine döner. Türk romanında üstkurmacanın işaretlerini Orhan Pamuk’un metinlerinde yoğun buluruz: anlatıcı romanını yazarken anlatıcıyı arar, masal uydurup masalı açar. Bir okurun şüphesi, yazarın cesaretiyle buluşur. Metinlerarasılık ne işe yarar? Bir metin tek başına konuşmaz; diğer metinlerle konuşur. Tümcesini bir başkasına borçlu gibi hissettirir. Alıntı bir çağrı, imâ bir göz kırptır. Parodi bir eseri taklit ederek ironileştirir; pastiş yaklaşır ama alay etmez; pastiş övgü ve öğrenme içerir. Yüksek metinlerarasılıkta önce bir alışkanlığı sarsar: okur eski tanıdık masalları, destanları, klasik anlatıları hatırlar; yeni metin bu hafızayı uyandırır. Üstkurmaca ile metinlerarasılık aynı mı? Farkları nerede? Üstkurmaca, metnin kendisine dönük ve kendisini inşa eden tekniklerin adıdır: okuma-yazma süreci, kurmaca hakkında kurmacanın kendisi. Metinlerarasılık ise metinler arası bir bağlar zinciri; her alıntı, her dönüştürülen izlek, başka bir metne açılan kapıdır. İkisinin kesiştiği yerde romancı, yazınsal hafızayı öldürüp diriltir. Bu tekniklerin etkisi nedir okura? Anlık bir açıklama değil, sürekli bir merak. “Bu olay gerçek mi kurmaca mı?” sorusu anlatı boyunca akıp gider. Anlatının güvenilirliği sarsılır, yorumun sınırları esner. Parçalanmış zaman örgüsü, bölünmüş benlikler, metalepsis (anlatı katmanlarını delip geçen geçişler)… Her teknik, okuru kurmaca ile kurmaca dışı arasında dans ettirir. Yazı türleri arası çizgileri kim belirliyor? Çoğu zaman yazma eylemi. Bilgi ile kurmaca arasındaki çizgi bazen saydam, bazen örtülü. Postmodern roman okuru yalnız anlatıyı izleyen değil, anlatıyı kurma davasının tanığı yapar. Üstkurmaca anlatının kapısını aralar; metinlerarasılık onun koridorlarında başka metinlerin ayak izlerini gösterir. İkisini bir arada okuduğunuzda, roman sadece bir öykü değil, edebiyatın içinden geçen bir yolculuk olur.