9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Metinler üzerinden imla ve noktalama çalışmaları yapılır 1

Bir metin iyi kurulmuş bir köprü gibidir: kelimeler taşları, işaretler ise onları bir arada tutan civilerdir. Doğru imla ve noktalama; anlamı taşıyan kelimelerin yol haritasıdır. İşaretler yerini bulduğunda cümle hem nefes alır hem de anlatmak istediğini net ve kesin söyler. İmza gibi duran işaretler: . , ; : ? ! … “ ” ’ – – ( ) (Tırnaklar: “”, diyalog/ alıntı; tek tırnak: metin içinde küçük bir alıntı) ve eğik çizgi “/” gibi semboller. Bunları metin türüne göre yerinde ve ölçülü kullanmalıyız. Türk Dil Kurumu Yazım Kılavuzu’na göre düz tırnak işareti “ ” tercih edilir; eğik tırnak ‘ ’ ise bazen diğer dillerdeki kaynak metinlerde görülür. Bu dersimizde çift düz tırnakla çalışacağız. Kısa tekrar ve temel ilkeler: - Cümle sonu: Tamamlanan bir düşünceyi noktayla bitiririz. Örnek: Güneş doğdu. Sürücü fren yaptı. - Sıralı öğeler: Virgülle ayrılan öğeler aynı düzeydedir. Örnek: Kitap, kalem ve defter masanın üzerinde. - Koşul cümlelerinde virgül: Eğer “ama, fakat, ancak, fakat” gibi bağlaçlar iç cümlecikleri ayırıyorsa, bağlaçtan önce virgül kullanılır. Örnek: Toplandık, ama kimse konuşmadı. “Ben her gün antrenman yaparım, çünkü sağlıklı kalmak istiyorum.” Kısa ve ayrılmış iç cümleciklerde virgül sıklıkla konmaz; gereksiz virgül, metni boğar. - Sınırlayıcı (belirleyici) öğe: Kısa ve zorunluysa virgül konmaz. “Türk dili sınavı bugün.” Belirleyici veya özlüyse virgül olur: “Türk dili, sınavı bekliyor.” (Bu ikinci örnek de doğru bir betimlemedir; vurgu yaratan durum.) - Sıralı bağlaçlar: “hem … hem …”, “ya … ya …”, “ya … ya da …”, “ne … ne …”, “gerek … gerek …” gibi yapılar kullanılır. “Hem okudum hem yazdım.” “Ya bugün ya yarın.” - Noktalı virgül: Eş düzeyli ve daha uzun, ayrı ayrı durmuş cümleleri birleştirir. Örnek: Kapıyı çaldı; cevap vermek istemiyorduk. - İki nokta: Açıklama, örnek, alıntı veya listeleri verirken kullanılır. “Hedefimiz açık: Öğrenmek ve paylaşmak.” “Sözleri hatırlatayım: Sabret, sürdür, başar.” - Soru ve ünlem: “Neredeydim?” “Harikaydı!” Aynı anda kullanım: “İyi misin?” - Üç nokta: Eksiltme, duraklama, sözün kesilmesi. “Ben … evet, o da …” Kısa eksiltmelerde nokta ile de yazılabilir: “Anlıyorum.” - Diyalog işaretleri: Söyleyişten sonra kapama tırnağı ve noktalama yerini tutar. “Bunu kim dedi?” diye sordu. Kapama tırnağından sonra tekrar noktalama işareti kullanılmaz; tırnaklar kendi içinde noktalama taşır. - Alıntı ve vurgu: Özdeyiş veya önemli bir alıntıyı vurgulamak için ayırıcılar: “Hakikat, söylendiği an kudurur.” — Nietzsche. Burada kısa çizgi ve ayrı satır, yazarı bir tür halka gibi bağlar. - Ayraç ve eğik çizgi: “(2)” parantez; “kitap/roman” veya tarih aralığı için “2005/2010” gibi kullanılır. - Başlık ve eser adı: Eser adları metin içinde italik veya alıntı biçiminde işaretlenir; büyük harf kullanımı özeldir. Örnek: Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Saatler Sabah Oldu adlı şiiri. Noktalama ve imla hataları: Fazla veya eksik virgül; cümle içinde gereksiz ünlem; yanlış alıntı işaretleri; iki nokta ve noktalı virgülün karıştırılması; kısa iç cümleciklere gereksiz virgül konması. Bir hatayı nasıl buluruz? Önce cümlenin iskeletini görün: Özne–yüklem ve temel ilişki. Ardından işaretleri doğru yerleştirin: Cümle sonu için nokta; sıralı ve eşdeğer öğeler için virgül; açıklama için iki nokta; eşit ağırlıklı kısa cümleler için noktalı virgül. İşaretler, cümleye yön veren yelkenlerdir; rüzgârı değil hedefi tutar.