9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Tiyatro ve tiyatro türleri hakkında genel bilgi verilir v 2

Tiyatro; metin ve sahneleme birleşerek oyunun, oyuncunun ve seyircinin birlikte inşa ettiği canlı bir icra sanatıdır. Temelde yazılı bir metin, oyuncuların ses ve beden diliyle yarattığı oyun, sahne tasarımı ve yönetmenin sahneleme yorumu etrafında şekillenir. Sahnede mimik, jest ve mesafe seçimi anlam üretir; ışık ve ses, duygu ve bilgiyi yönlendirir. İzleyici ile “burada-şimdi” paylaşımı, tiyatronun tekrar edilemez ritmini doğurur. Antik Yunan’da gelişen tragedyada (ör. Sofokles, Antigone; Euripides, Medeia) tanrısal/ahlaki çatışmalar öne çıkarken, komedyada (ör. Aristophanes, Bulutlar; terasik komedi) sosyal eleştiri ve mizah egemen olur. Roma’da komedia palliata ile (ör. Terentius) biçimcilik güçlenir; sonrasında Roma tragedyası ve “fars” gibi popüler tipler gelişir. Ortaçağ’da kilise tiyatrosu (misterium) ile dinî temalar öne çıkar, sonra “halk oyunu” karakteri belirginleşir. Rönesans ile birlikte “çok yönlü ideal insan” ve klasik üslubun yeniden canlanması; Shakespeare’in tragedya ve tarihsel dramları (örn. Hamlet) ile kalıpları kırar. Molière, komedyayı karakter ve toplum eleştirisi ile derinleştirir. 19. yüzyılda “Gerçekçilik ve Natüralizm” (Ibsen, Çaykovski’nin diyaloglarına benzer sahnelemeler; Gorki, Çocukluk), toplumsal gerçekliği sahneye taşır. 20. yüzyıl; Brecht’in epik tiyatro etkisiyle bilinçlendirici uzaklık yaratır; Absürd (Ionesco, Beck Beckett) dilin kırılmasını temsil eder; günümüzde görsel ve disiplinlerarası sahnede multimedia ve “dev theatre” eğilimleri yaygındır. Türk tiyatrosunda Divan edebiyatı geleneği klasik şiir ağırlığıyla gelişir; Tanzimat’ta “saray tiyatrosu” ve “oyun” söylemi oluşur. 20. yüzyılın başında Refik Halit’in tiyatro denemeleri ve günümüzde Oğuz Atay, Orhan Asena, Cevat Fehmi Başkut, Güngör Dilmen, Günel Telbis gibi yazarlar eserleriyle Türk sahnesini zenginleştirir. Türk halk tiyatrosunda “Ortaoyunu” gündelik mizahı işlerken “Karagöz” geleneği tip komedyasını taşır. Geleneksel ritüel (Yörük Çadırı gibi) ile çağdaş sahneleme, sahne-estetiği ve koreografik anlatım birlikte hareket eder. Tip ve karakter; “tip komedisi” ile karakterin belirgin özellikleriyle, “karakter komedisi” ile ruhsal çözümlemeyle farklılaşır. Bu çeşitlilik, tiyatronun birçok bağlamda kendini yenilemesinin temel nedenidir.