9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Metinler üzerinden imla ve noktalama çalışmaları yapılır v 2 1

İmla ve noktalama, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda metinler üzerinden sistemli biçimde çalıştığımız temel bir beceridir. Bir metnin mesajını net, kusursuz ve estetik biçimde sunmak için hem yazım (imla) hem de imla noktalama kurallarını doğru uygulamamız gerekir. Bu derste üç hedefimiz var: birincisi, noktalama işaretlerinin işlevini ve doğru yerlerini öğrenmek; ikincisi, yazım kurallarını, özellikle büyük-küçük harf kullanımını, kısaltma ve sayı yazımını belirlemek; üçüncüsü, metinler üzerinde pratik yaparak bilinçli bir göz atıp düzeltme becerisi kazanmak. Noktalama işaretleri arasında en sık kullandıklarımız nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta, soru işareti, ünlem, büyük-küçük tırnak, ayraç ve tire’dir. Nokta, cümlenin tamamlandığını gösterir; kısaltma sonunda ve kısaltmalar içinde de yer alır (ör. Prof., Dr., Prof. Dr.). Virgül, cümle içinde öğeleri ayırır; bağlaçlarla birbirine bağlanan eşdeğer öğelerin arasına konur (ve, veya, ama, fakat, çünkü). Örneğin, “Fark ettiğin ilk nokta, virgülün tek başına tümceyi bölmediğidir.” Noktalı virgül, yüksek derece ayrım gerektiren noktalarda veya bağımsız cümlecikleri bağlarken tercih edilir: “Yazıma başla; akışını bozma.” iki nokta, açıklama veya alıntıdan önce gelir: “Aşağıdaki dize önemlidir: ‘…’” Soru işareti soru cümlelerinde, ünlem ise haykırış, emir ve duygusal yoğunlukta kullanılır. Küçük öğretmen notları: Parantez içindeki bir ekleme yüklemin önüne sözde ayır (—, —) getirmek yerine daha sade bir akış için yalnız parantez tercih edebilirsiniz; bazen akışı kesmemek için sözde ayır daha etkili olur: “Düzenleme… — bu süreç çok önemli — öğrencilerle birlikte yürütüldü.” Alıntılar her zaman büyük-küçük tırnak içinde yazılır; ilk harf büyük olur: “Sözleri büyük çünkü anlam taşır.” Tire, türetilmiş kelimelerde yaygın değildir; buna karşılık eşdeğer öğelerin arasında kısa çizgi (−) kullanılabilir: “Kuzey–güney doğrultusu.” Bütün bunları metinlerde görmek, uygulamak ve sınıfta tartışmak gerekir: örneğin bir şiirde uzun virgüller ve noktalı virgüller ritmi nasıl etkiler; bir denemede iki nokta, metnin yönünü nasıl belirler. İmla kurallarında büyük-küçük harf kullanımı belirleyicidir: özel adlar, yer adları, bayram adları ve millî kavramlar büyük harfle yazılır: “İstanbul, Türkiye, Atatürk, 23 Nisan.” Kurum adları büyük harfle başlar: “TÜBİTAK, UNESCO.” Kısaltmalar ise büyük veya küçük harflerle ve nokta içerir (Dr., Prof., Ahmet Bey), ancak harf dizisiyle yazılan birim kısaltmaları küçük harf ve noktasızdır (mm, kg, m²). Sayılar roman rakamlarla veya Arap rakamlarıyla yazılabilir; rakamlar başta geliyorsa büyük-küçük harf farkı korunur: “9. sınıf, 23 Nisan 1920.” Ölçü birimleri ile birlikte rakamlar bitişik yazılır: “5 kg, 12 m.” Dilimizde yabancı kaynaklı adlar, kişisel isimler özgün biçimde yazılır; diller genellikle büyük harfle başlar (“İngilizce”). Büyük-küçük harf kullanımını sağlamlaştırmak için “Harf Harfin” adlı küçük eşleştirme oyunları yapabilirsiniz. Yazımı güçlendirmek için üç aşamalı alıştırma metodunu uygulayın: birinci aşamada metni “yüksek sesle” okuyup noktalama ve ses akışı arasındaki ilişkiyi hissedin; ikinci aşamada kurallı kararlılıkla (virgül nerede durur, noktalı virgül nerede bölme yapar) metni etiketleyin; üçüncü aşamada düzeltme yapın ve gerekçeyi not alın. Örneğin, “Çünkü bu ölçüyü büyütürüz, metnin akışını koruruz.” cümlesinde virgül yerine sakin bir nokta belki daha doğru olur: “Çünkü bu ölçüyü büyütürüz; metnin akışını koruruz.” Metinlerden çıkaracağınız çıkarımlar kuralını somutlaştırır: kısaltma kurallarını, alıntı içindeki büyük-küçük harf farkını ve sözde ayırın doğru kullanımını kendi cümlelerinizle sınayın. İmla ve noktalama bir bütün olarak düşünüldüğünde, hem estetik hem anlam bütünlüğü sağlar; çünkü doğru noktalama, doğru vurgu demek; doğru yazım, doğru bağlam demek.