9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Metindeki zamirleri bulur ve bunların metindeki işlevler

Bu derste metindeki zamirleri bulmayı, onların türlerini tanımayı ve cümle içinde hangi işlevleri yüklendiklerini net bir yöntemle anlayacağız. Metinde bir varlığı ya da kavramı doğrudan söylemek yerine, başka bir adla işaret eden sözcükler çoğu zaman zamirdir. Öğrenciler için en pratik yöntem şudur: Metin içinde “kim?”, “ne?”, “hangi?”, “kaç?”, “bu”, “şu”, “o”, “bunlar”, “şunlar”, “onlar”, “kimi”, “kimisi”, “bazıları”, “herkes”, “hepsi”, “birçoğu”, “her biri”, “birisi”, “bir şey”, “bir kısmı”, “kendi”, “kendisi” gibi ad ve sıfatları karşılayan, adın yerini dolduran sözcükleri arayın. Bu arama işlemi, zamirleri hızla tespit etmenin en güvenilir yoludur. Zamir, dilde “adın yerine geçen” kelimedir; bu yüzden işlevi de iki ana başlıkta toplanır: temel işlev “referans”, yani “neyi/kimi işaret ediyor?” sorusunun cevabıdır; ikinci işlev ise bağlamda “metin içi bağlantı” kurmaktır. Bağlamda zamir, sözü açıklığından bağımsız akış sağlar: “O kitabı getirdi.” cümlesinde “o” ile daha önce sözü edilen varlık işaretlenir; böylece metin daha akıcı ve bağlı olur. Sınava yönelik bir ipucu: zamir, isim gibi hâl ekleri alabilir ve özne (öz), yüklem öznesi (yüm), nesne, eylem, belirteç gibi görevler üstlenebilir. Hâl eki, zamirin işlevini sezdirir: “Ona (yönelme hâli) gittim”, “Onları (belirtme hâli) dinledim”, “Onlardan (ayrılma hâli) haber aldım” gibi. Türlere bakalım. Kişi zamirleri: ben, sen, o, biz, siz, onlar; temel referans görevleri özne, yüklem öznesi, nesne, yönelme, ayrılma olabilir. İşaret zamirleri: bu, şu, o (zamir olarak), bunlar, şunlar, onlar; yakın, uzak ve soyut işaret yapar; metinde önceki söz öğelerine bağlanır ve bağlam içinde yönlendirme yapar. Soru zamirleri: kim, ne, hangi, kaç; soru, belirsizlik, kaynak belirtme, kapsam belirtme işlevlerinde kullanılır: “Kim geldi?”, “Ne istiyorsun?”, “Hangi dersi çalıştın?” Soru içindeki referans, cevapla netleşir. Belirsiz zamirler: biri, birisi, bir şey, herkes, kimse, hepsi, hepsi de, her biri, birçoğu, bazıları, kimi, kimisi, bazıları, çoğu, bir kısmı; miktar belirtme veya istisna oluşturma işlevlerinde sık görülür: “Bazıları gitti, kimse kalmadı.” Bağlaçlı ve adlaştırma özellikleri önemlidir: “kendisi” ile “kendi + -si” ayrımı sınava gelir. “Kendisi geldi.” (a) “Ali kendisi geldi.” (b) cümlelerinde “kendi” (b) geri dönüşlü zamir olarak özneyi işaret eder; “kendisi” (a) ise ayrı bir kişiyi işaret eder: “Ali’nin kendisi (kendi -si), annesi değil.” Çok sık gelen hata: “seninkini” gibi -imizin, -in, -iniz ekli benzerleriyle karıştırmak; “kendi + -im” gibi tamamlanmış biçimler, iyelik zamirinin yerini tutmaz, sadece “kendinin” yönlendirmesini yapar. Özümsenmesi gereken bir diğer ayrım, “kim” ve “ki” ayrımıdır: “gelen kim?” (soru zamiri) ile “gelen ki” (bağlaç + adlaştırma) metinde farklı işlevde görülür. Metindeki zamiri bulma yöntemi şu basit adımlarla ilerlesin: 1) Metin sonunda adlar ve sıfatlar listesi çıkarılır. 2) Bu listeden tekrar eden adların (özellikle kişi ve şey adlarının) yerine geçen sözcükler aranır. 3) Soru sözcükleri kim, ne, hangi, kaç işaretlenir. 4) İşaret sözcükleri bu, şu, o ve çoğulları işaretlenir. 5) Her zamir için “kimi/neyi işaret ediyor?” sorusu yanıtlanır. 6) Cümlede hâl ekine bakılarak görev yazılır. Bu sistematik ilerleyiş, hem 9. sınıf sınav sorularında hem de genel okuma anlama çalışmalarında güçlü bir pratik oluşturur. Pratik için basit bir metin: “Ayşe sınıfa geldi. O derse iyi hazırlanmış. Hoca ona sorular sordu. Bazıları zordu, kimisi kolay. Kendisi (Ayşe) gülümsedi.” Burada “o” metindeki Ayşe’yi işaret ederek özne yerine geçiyor; “o” derse referans yaptığı için bağlam kuruyor; “bazıları” ve “kimisi” belirsiz zamirler olarak soruların bir kısmını işaret ediyor; “kendisi” ise geri dönüşlü olarak Ayşe’yi referans alıyor. Bu örnek, cümlenin zamirlerini bulma ve işlevlerini belirleme için yeterince açıklayıcıdır.